Trekvaart Leiden - Haarlem
Met name 'Noordwijkerhout' bekeken
.
( H O O F D M E N U )


  [down]Noordwijkerhout en de trekvaart.  [up] 
Afb.(c) RVD
  De trekvaart, gezien in de richting Noordwijkerhout, vanuit Noordwijk. Wat opvalt, voor een handgegraven kanaal, is de kaarsrechte loop van deze blauwe ader, die door het bollenland loopt.
.
  De Zuid-Hollandse gemeente 'Noordwijkerhout' is een dorp, dat gelegen is in het hart van de Bollenstreek. Vlakbij het dorp liggen de Noordzeekust en de steden Leiden, Haarlem en Den Haag. Er wonen ruim 15.000 mensen en de gemeente heeft een oppervlakte van 2.341 ha.
.
  Het landschap rond de gemeente is opgebouwd uit een drietal evenwijdig langs de kust liggende strandwallen. Deze strandwallen zijn overblijfselen van de oude duinen die na de ijstijden ontstonden. Op de eerste strandwal, die ruim 4500 jaar geleden ontstond, zijn later Voorburg, Voorschoten, Lisse en Hillegom ontstaan. 'Noordwijkerhout' is gelegen op de jongste, meest westelijke strandwal.
.
  De gemeente 'Noordwijkerhout' bestaat uit twee delen: het dorp 'Noordwijkerhout' en het dorp De Zilk. De oude kern van het dorp 'Noordwijkerhout en het aangrenzende landgoed “Leeuwenhorst” liggen op een nog niet afgegraven strandwal, waardoor dit gebied duidelijk hoger ligt dan het omringende land. Van oorsprong bevonden de bebouwing en de oudere verkeersverbindingen in het dorp 'Noordwijkerhout zich op de strandwallen. Later heeft de bebouwing zich sterk uitgebreid langs de bestaande wegen tot lintachtige structuren. De groei van het dorp heeft zeer geleidelijk plaatsgevonden, waardoor veel van de bestaande structuur en schaal gehandhaafd is gebleven. Het straatprofiel, de kleinschalige en wisselende rangschikking van de bebouwing, de afwisseling in goothoogte, dakhelling, kapvorm en kaprichting van de huizen en de veelal ambachtelijke baksteenarchitectuur zijn nog steeds kenmerkend voor het dorp.
.
  De hoofdstructuur van het dorpscentrum wordt bepaald door het patroon van twee elkaar kruisende straten, de Dorpsstraat en de Zeestraat/Havenstraat. Ter hoogte van de kruising is een plein ontstaan, waarop de Nederlands Hervormde Kerk staat, ook wel de Witte Kerk genoemd.
.
  Verspreid rond de Witte Kerk, die werd gebouwd omstreeks 1300, stonden eeuwenlang slechts zo’n 50 zeer eenvoudige burgermanswoningen. Daarnaast waren er verspreid over de gehele gemeente nog circa 80 bouwmanswoningen.
.

  [down]Haerlemmer Treck-vaert'.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Met het graven van de trekvaart werd besloten zoveel mogelijk de grens van het veen en het (duin)zand (strandwal) te volgen. Door de trekvaart zoveel mogelijk in het veen uit te graven, vlak naast de strandwal, kreeg de vaart een vrij rechte loop. Ook door natuurlijk gebruik te maken van de reeds aanwezige 'Voorhouter Wateryng' (ook genoemd 'de Zwet'), die op zijn beurt aansloot op de 'Veen Watering' en vervolgens deels via 'den Vogelesanger Wateryng' weer aansloot op de 'Cromme Vaert' (naar Haarlem).
.
  De snelle voltooiing van de “Haerlemmer Treck-vaert' is ongetwijfeld te danken aan het feit, dat er al waterwegen lagen, mede daardoor was afvoer van uitgegraven veen, zand- en of grond geen enkel probleem.
.
  De spoorbaan, die in 1842 is aangelegd, is waar mogelijk op een ondergrond van zand aangebracht, waar deze meestal oosterlijk van de trekvaart ligt. Was er overigens -opzet- bij de aanleg vlak langs de trekvaart?
.
  De vaart werd enkele honderden meters voorbij de Puijckendam (de huidige Pilarenlaan) zoveel mogelijk gelegd op de loop van de 'Oude Lange Vaartweg' richting de Hogeveense molen.
Voorbij de molen werd de nieuwe vaart ingetekend min of meer op dezelfde plaats van de oude weg en de daarnaast gelegen tochtsloten, richting 'Cromme Vaert' onder Lisse. (buurtschap 'Halfweg')

.


  [down] De “Haerlemmer Treck-vaert' bij Noordwijkerhout  [up] 
niet altijd rozegeur en maneschijn, getuige deze gezonken woonboot
Afb.(c) RVD

.

  [down] De Piet Gijsenbrug in Noordwijkerhout  [up] 
'Leydsche Treck-vaert' 171 Nwhout (juni 2007)
Afb.(c) RVD

Wisselplaats Noordwijkerhout
  De locatie van de oude halte (wisselplaats) was gelegen op de kruising van de ’s-Gravendamseweg met de Haarlemmertrekvaart, nabij de Piet-Gijzenbrug. De ’s-Gravendamseweg is de n-west / z-oostverbinding van Noordwijkerhout naar Voorhout. De “Haerlemmer Treck-vaert' is de waterverbinding van Leiden naar Haarlem.
.
  Het kruispunt markeert de zuidoostelijke entree van de gemeente Noordwijkerhout. Hier heeft vroeger een boerderij gestaan van Piet Gijsenszeun, dat halteplaats werd voor de trekschuit in 1657, toen de vaart tussen Haarlem en Leiden opengesteld werd.
.

  [down] (voorheen wisselplaats) Hotel Piet Gijsens Noordwijkerhout  [up] 
Afb.(c) REG
  De aanleg van de spoorweg en het ontstaan van de treinhalte “Piet Gijzenbrug” heeft er rond 1860 toe geleid dat de oude boerderij (wisselplaats) werd vervangen door een hotel. De serre werd nadien nog waarschijnlijk als wachtlokaal gebruikt. De naastgelegen garage was van oorsprong bestemd voor het stallen van rijwielen.

.

  [down] Spoorweg overgang Noordwijkerhout.  [up] 
(nabij 'Leydsche Treck-vaert' 171 NWHout)
Afb.(c) RVD
  Hier de spoorweg overgang bij de Piet Gijsenbrug in Noordwijkerhout. Direct voorbij de spoorweg ga je de brug over de “Haerlemmer Treck-vaert' over. Aan de overkant ziet u het Hotel / Restaurant, waar daarvoor de halte van de trekschuit zich bevond.
Hier is nu het restaurant 'Hillarey's' gevestigt, adres 'Leydsche Treck-vaert' 171 Noordwijkerhout. Ook werden hier vroeger de trekpaarden gewisseld.
.

  [down]Staande op de Piet Gijsenbrug werd deze foto genomen.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Een foto in Noordelijke richting, rijdende op de Piet Gijzenbrug over de Leidsche Vaart in Noordwijkerhout. De 'Leydsche Treck-vaert' loopt hier vlak naast de spoorlijn.
.
  De reizigers in 1860 moeten bij een snelheid van 40 km/uur in de trein wel genoten hebben van de traag voort sukkelende trekschuiten, die met 1/6 deel van de treinsnelheid zich voortbewogen.
.
  Het gebied (tussen de Leidsevaart en het spoor) is in 2006 omgevormd in een (semi) moeras met diversen functies, o.a. als wateropvang bij overvloedige regenval en als natuurgebied waar wellicht zeldzame vogels zullen gaan nestelen. Voorheen waren hier volkstuintjes gevestigd (Foto is van januari 2007).
.


  [down] Waterplanten in de trekvaart  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Station Noordwijkerhout.  [up] 
Afb.(c) DB
In 1843 kon met “De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij” vier keer per dag de reis naar Haarlem en Leiden en weer terug.
gemaakt worden. Op de zomerdienstregeling was de halte Piet Gijzenbrug een van de drie stopplaatsen tussen Haarlem en Leiden.
.

  [down] Locomotief  [up] 
  Dienstregeling.
Naar Leiden kon men om 08.16 uur en voor de avond om 21.16 uur. Voor de rit naar Haarlem vertrok de trein om 07.32 uur en 20.32 uur. De goedkoopste rit naar Leiden kostte 20 cent voor de 3e klas en duurde 14 minuten. De reis naar Haarlem nam 34 minuten in beslag.
.


  [down] Station bij de Piet Gijsen halte te Noordwijkerhout (c.1887)  [up] 
(Leidsevaart 171)
Afb.(c) LD
  De geschiedenis van Noordwijkerhout gaat evenals die van andere plaatsen in de bollenstreek terug tot in de grijze oudheid. Uit gevonden gebruiksvoorwerpen van het afgezande gebied tussen de Ruigenhoek en de psychiatrische inrichting “Sancta Maria” (thans Rijngeestgroep, locatie 'Noordwijk') blijkt, dat de eerste bewoners van ver voor onze jaartelling verbleven op het smalle gebied tussen de Noordzee en het moerassige binnenland, het Langeveld, dat thans ook als het Langeveld bekend staat.
.
  Toen de Romeinen in ons land kwamen, werd deze streek, zoals blijkt uit geschriften van Julius Caesar en Tacitus, bevolkt door een Germaanse stam, die zij Caninefaten noemden. (Deze naam wordt nu nog gebruikt door de Kaninefaaten, een van de vier carnavalsverenigingen die het dorp telt.)
.
  Op 4 augustus 889 ontving graaf Gerolf een giftbrief van de koning van Lotharingen, dat hij werd beleend met de ambachtsheerlijkheid Northgo, d.i. “gouw ten noorden” van den Rijn. Vandaar ging een weg naar den grooten Hout. De Northgoweg is thans nog bekend als Gooweg.
.
  Later ontstond bij het jachthuis het dorp Noortigerhout. In de stukken komen ook de benamingen Noirtigerhout en Nortekerhout voor. Na de dood van graaf Gerolf werd zijn zoon Dick I de nieuwe eigenaar.
.
  In 1231 vond er een goederenverdeling plaats tussen Wilhelmus en Gerardus fratres de Northeke. De ene zoon kreeg Nortich, het huidige 'Noordwijk', en de andere Nortich in den Houte, Noordwijkerhout. Het zogenoemde ambacht Noordwijkerhout bleef tot ca. 1356 (of tot ca. 1370) in bezit van het geslacht van Northeke, waarna het uiteindelijk verkocht werd aan de van Duvenvoirde´s. Deze hebben het tot 1558 in leen gehouden, waarna het weer aan de grafelijkheid verviel. Volgens een verdrag uit 1434 is Noordwijkerhout met Hillegom, Lisse en Voorhout een zelfstandig baljuwschap geworden. In 1722 werd het door de Staten van Holland en West-Friesland voor ƒ 6.600 aan Simon Emtinck verkocht “zonder recht van Hooge Heerlijkheid”. Volgens een kroniek werd Noordwijkerhout, waartoe ook De Zilk behoorde, beschouwd als de hoofdplaats van het baljuwschap, omdat daar de criminele misdadigers werden berecht. Uit archiefstukken blijkt, dat Hillegom, Lisse en Voorhout na 1588 als onderdorpen van Noordwijkerhout werden beschouwd.
.
  In 1753 kwam het in bezit van Emtincks broer Guillia, in 1757 aan hun neef Jan de Backer en in 1767 aan zijn zus Edvardina Brigitta de Backer, echtgenote van Francois Hendrik van Hoorn.

.


  [down] Geriefelijk wonen aan de 'Leydsche Treck-vaert' (voorzijde)  [up] 
Afb.(c) LD
  Dat zijn de echte liefhebbers van de Leidsevaart
zij die hun huisje daar drijvend aan de kant hebben liggen. Er gaat niets boven het wonen aan het water, zeker niet op de laatste plaats op zo'n historisch water als we de 'Leydsche Treck-vaert' toch wel mogen noemen.


  [down] Geriefelijk wonen aan de 'Leydsche Treck-vaert' (achterzijde)  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] 'Leydsche Treck-vaert' bij Noordwijkerhout.  [up] 
Afb.(c) RVD
  De trekvaart bij Noordwijkerhout, eigenlijk heet hij op deze plaats nog “Haerlemmer Treck-vaert' maar in de volksmond (vooral door vissers) wordt hij vaak 'Leydsche Treck-vaert' genoemd.
De foto is in N-O richting genomen, overigens vrijwel de gehele 'Leydsche Treck-vaert' loopt van Z-W naar N-O.


  [down] De Hogeveense molen aan de 'Leydsche Treck-vaert'.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Voorbij Noordwijkerhout in de richting van Lisse vind u twee molens, een aan de oostzijde (Lageveense molen - in Lisse) van de 'Leydsche Treck-vaert'
als molenaar is Jan Pieter Molenaar een heel bekende verschijning in lisse en aan de westzijde staat de Hogeveense molen - in Noordwijkerhout).
.
  Uit onderzoek blijkt dat de vrij brede sloot, naast de 'Leydsche Treck-vaert', die van de molen af loopt, de oude 'Vogelesanger Wateryng' en 'Cromme Vaert' moet zijn
de Trekvaart is ernaast gegraven.
.


  [down]Haarlemmertrekvaart bij Noordwijkerhout  [up] 
Afb.(c) RVD
Een prachtige tegenlicht opname, gemaakt in zuidelijke richting in 2006

.


  [down] Voorbij de woonboten vervolgt het water via de trekvaart richting Lisse  [up] 
(let ook op het 'moeras' tussen vaart en spoorlijn)
Afb.(c) RVD


  [down] Een kaart van het gebied  [up] 
Afb.(c) NAL


  [down]Afbeelding van Hogeveense molen.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Te midden van lucht, water en bollenlandschap staat ten westen van de 'Leydsche Treck-vaert' de Hogeveense molen. Hij bemaalde vroeger de polder uit op de de Zwet (Voorhouter wateryng) en de Veen Wateryng voorbij Lisse.
.

  [down]De Lageveense molen bij het moeras van vaart tot spoorlijn.  [up] 
Afb.(c) HR

.
  De Bollenstreek heeft in 2006 er een stuk moeras bij gekregen. Tussen de kruising van de provinciale ’s-Gravendamseweg (N443) en de 'Leydsche Treck-vaert' in Noordwijkerhout en het station Lisse, is het Zuid-Hollands Landschap op de strook tussen de spoorlijn en de 'Leydsche Treck-vaert' veranderd in een mooi nieuw stukje natuurgebied.
.
  Het is niet alleen een mooi stukje natuur want het moeras zorgt er ook voor dat er meer water kan worden opgevangen in tijden van overvloedige regenval, dat de waterkwaliteit verbetert door rietbegroeiing en ook erg belangrijk, het vergroot indirect de veiligheid van de machinisten van de passerende treinen door een betere overzichtelijkheid van het terrein.
.
  [down]Volkstuinen maken plaats voor moeras.  [up] 
Afb.(c) REG
  Een jaar geleden kon het Zuid-Hollands Landschap de strook grond kopen van de Nederlandse Spoorwegen. Volkstuinen moesten wijken. De spoorwegen willen af van volkstuinen langs spoorlijnen, onder meer vanwege de zelfdodingen van mensen langs het spoor. Machinisten kunnen niet beoordelen of iemand naar zijn volkstuin loopt of andere bedoelingen heeft.
.
  Na de aanleg in 2006, heeft de waterrijke moerasstrook nu tijd nodig om ongestoord tot ontwikkeling te komen. Onder normale omstandigheden zal hier een moerasvegetatie tot stand komen met kenmerkende plantensoorten zoals riet, lisdodde, kattenstaart, gele lis en oeverzegge. Moeras- en rietvogels zoals rietgors, rietzanger, karekiet en misschien zelfs de roerdomp, zullen zich hier thuis voelen.
.
  [down]Straks algengroei en moerasvegetatie.  [up] 
Afb.(c) REG
  Om de drie tot vier jaar zal de natuurorganisatie het moeras onderhanden nemen om te voorkomen dat de strook in land verandert. Met het oog op de klimaatverandering moet de Bollenstreek ongeveer 50 hectare water ’aanleggen’. Dat is een hele toer omdat op alle grond al de nodige claims liggen. De moerasstrook levert met 3 hectare een aardige bijdrage aan die waterberging, wat ook een van de redenen is waarom het Hoogheemraadschap van Rijnland een financiële bijdrage levert aan het project, dat enkele tonnen kost.
.
  De moerasstrook levert overigens ook een bijdrage aan verbetering van de waterkwaliteit: het riet haalt veel voedingsstoffen uit het water. Door de bemesting van het bollenland is hiervan een overvloed in het water in de Bollenstreek aanwezig.
Het onstaan 's zomers van uitgestrekte groene kroosvelden vindt mede hier zijn oorzaak.

.

.

  [down] Inmiddels heeft de natuur zijn plaats ingenomen d.m.v. moeras  [up] 
(foto is gemaakt bij Lageveense molen bij Noordwijkerhout)
Afb.(c) RVD

.

  [down] In de winter was ijspret mogelijk  [up] 
Afb.(c) JH


  [down] 'Boeckhorft Burch' Noordwijkerhout'.  [up] 
Een afbeelding van 'Bovckburch' bij Noordwijkerhout
Afb.(c) BRE

.

  [down] Burcht Boekhorst Noordwijkerhout  [up] 
Afb.(c) BRE

Start Auteurs Bron Agenda Uitleg Actueel Vlootshow History Boek/Actie Reacties Links Zoeken
Verhalen Poelgeest Trekschuit Tolhuysch Postbrug Strandwallen Algemeen Boerhaave ZwarteTulp Keukenhof Manpadt Haarl_Meer
Leiden Oegstgeest Warmond Voorhout Noordwijk Noordw_hout Lisse Hillegom Vogelenzang Bennebroek Heemstede Haarlem

Bewerkt: zaterdag 3 november 2018