Trekvaart Leiden - Haarlem
Met name 'Oegstgeest' bekeken
.
( H O O F D M E N U )


  [down] Gemeente Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) GO

Meer historie over Oegstgeest

  De vroegste sporen van bewoning zijn gevonden in een uitloper van de strandwallen in de Elsgeesterpolder, waar in de 2e eeuw een Bataafse nederzetting gevestigd was. De oude naam van Oegstgeest zou Osgeresgeest zijn: de geest (strandwal) van Osger, wellicht een Germaans stamhoofd. Door de drie soorten bodemgesteldheid, geestgrond (de zandruggen van de oude strandwallen), kleigrond (stroomafzettingen van de Rijnarm die hier tot de afdamming in de 12e eeuw bij Wijk bij Duurstede naar zee stroomde) en veengrond (ontstaan uit lager liggende, moerassige plekken tussen de hogere gronden), waren er ook verschillende typen boerenbedrijf. Als oudst bekende agrarische element kan worden aangeduid de Oudenhof, representant van de vroeg-middeleeuwse, feodale organisatie van de samenleving.
.
  Het middeleeuwse Oegstgeest lag tamelijk geïsoleerd. De boeren konden hun producten alleen via het dijkje langs de Mare op de Leidse markten brengen. De toegang tot het Marendijkje werd beheerst door de twee kastelen op de Poelgeest: Oud Poelgeest en het noordelijker gelegen Abtspoel, een strategisch eigendom van de Abdij van Rijnsburg.
.
Kasteel Abtspoel controleerde vooral de route en het tolveer over de Poelen richting Warmonder strandwal. Kasteel Abtspoel werd in 1864 afgebroken om plaats te maken voor een weg (nu Abtspoelweg) die daarvoor om het kasteel heen liep richting Warmond.
.

Huyse Abtspoel 1730.
Afb.(c) GO

.
  In 1242 leende graaf Willem ll van Holland de ambachtsheerlijkheid Oegstgeest aan ene Diderik van Oegstgeest. Het huidige gemeentewapen herinnert nog aan de heren van Oegstgeest, die tevens grondheer waren van het Ouden Hof. Via vererving kwam de heerlijkheid in 1342 bij de Heren van Wassenaer, tevens burggraven van Leiden, die deze rechten in 1615 aan de stad Leiden verkochten.
In 1400 vond Oegstgeest aansluiting op een tweetal nieuwe doorgaande wegen: de Rijnsburgerweg vanuit Leiden en de weg van Kerkwerve (omgeving het groene kerkje) richting Sassenheim en Hillegom.
.

(klik op de foto voor meer info)

.
  Degene die Oegstgeest op de wereldkaart zette was de in Voorhout geboren fameuze Leidse natuuronderzoeker en geneesheer Herman Boerhaave (1668-1738). Hij had in deze plaats een ‘buiten’, kasteel Oud-Poelgeest dat nog steeds bestaat.
.

Hofstede d'Hoogeboom Oegstgeest.
Afb.(c) GO

.
  Na de afschaffing van de heerlijke rechten door de Fransen in 1795 ontwikkelde Oegstgeest zich tot een meer zelfstandige gemeente. Vanaf 1900 begon de bloembollencultuur steeds meer het aanzien van het dorp te bepalen.
Vanaf 1896 zijn delen van Oegstgeest toegevoegd aan Leiden en Rijnsburg, waardoor de totale oppervlakte meer dan gehalveerd is. Oegstgeest heeft een stormachtige ontwikkeling van agrarische gemeenschap naar forensenplaats doorgemaakt. Door de bouw van diverse nieuwe wijken, na de Tweede Wereldoorlog, zijn de meeste weidegronden (helaas) definitief verdwenen.
.
  Oegstgeest kent goede voorzieningen, die alleen nog maar beter zullen worden, kent een mooie omgeving, heeft Leiden in de directe nabijheid en ligt vlak bij de Noordzeekust. Kortom alle ingrediënten zijn aanwezig voor een plezierige woonomgeving waar het prima wonen en recreëren is (volgens brochure gemeente Oegstgeest).
.


.


  [down] Grondgebied Oegstgeest (c.1636)  [up] 
Afb.(c) HHRSR
  Van oudsher had Oegstgeest vroeger meer grondgebied dan tegenwoordig. Zoals op bovenstaande afbeelding te zien is, begon dat reeds links vanuit de Marepoort gezien. Rechts tot aan de spoorlijn was het gebied van Leiderdorp. De broekpolder, die daarop volgde was weer gemeente Oegstgeest
daarna werd het gemeente Warmond. De oude dam vormde als zodanig de grens tussen Sassenheim, Oegstgeest Noord en Warmond.
.

  [down] een stukje verder vergroot  [up] 
Afb.(c) RAL
  Op deze vergroting van het voorgaande kaartje is duidelijk te zien waar o.a. het Kanaal, de trekvaart, het 'Tolhuysch', het Warmonderhek, de Leede, de Holle Mare als grens tussen Oegstgeest en Warmond, de Kwaakbrug en de Broekweg lag.


  [down] Grondgebied Oegstgeest op de kaart.  [up] 
Afb.(c) GOIBT

.
Het Wapen van Oegstgeest.
  Het wapen is het wapen van het geslacht Heerman, heren van Oegstgeest. Het wapen wordt voor deze familie al genoemd in het wapenboek Gelre, van rond 1414. De gemeente voerde voor 1901 het wapen al met een kroon.
Van den Bergh geeft een zegel uit de 18e eeuw voor Oegstgeest als bezitting van Leiden met het wapen van Leiden.
In het Manuscript Beelaerts van Blokland wordt als wapen voor de gecombineerde heerlijkheid Oegst- en Poelgeest een gedeeld wapen genoemd, met I het wapen van Oegstgeest en II het wapen van Poelgeest ( in azuur een dwarsbalk van goud, boven vergezeld van twee en onder van een adelaar van zilver, vergelijk Koudekerk aan den Rijn).

Afb.(c) GO
Wapen Oegstgeest & Poelgeest tesamen.
Het wapen is het wapen van het geslacht Heerman, heren van Oegstgeest. Het wapen wordt voor deze familie al genoemd in het wapenboek Gelre, van rond 1414.
De gemeente voerde voor 1901 het wapen al met een kroon. Van den Bergh geeft een zegel uit de 18e eeuw voor Oegstgeest als bezitting van Leiden met het wapen van Leiden.
In het Manuscript Beelaerts van Blokland wordt als wapen voor de gecombineerde heerlijkheid Oegst- en Poelgeest een gedeeld wapen genoemd, met I het wapen van Oegstgeest en II het wapen van Poelgeest ( in azuur een dwarsbalk van goud, boven vergezeld van twee en onder van een adelaar van zilver, vergelijk Koudekerk aan den Rijn).


  [down] Gezicht op Groene Kerkje Oegstgeest  [up] 
In O.I.inkt door P.C. la fargué c.1772
Afb.(c) DB

.
  Aan de rand van Oegstgeest staat aan de Haarlemmerstraatweg de zogenaamde Groene- of Willibrord Kerk. Dit is echter niet de eerste kerk die op deze plek staat. Al in de eerste helft van de 8e eeuw werd daar een kerk gesticht door Willibrord, In 690 kwam Willibrord, een Engelse monnik uit Northumbrië (Noord-Oost Engeland), aan land bij de toenmalige monding van de Rijn waar tegenwoordig Katwijk ligt.. Op een uitloper van een grote strandwal die door de gehele bollenstreek heen loopt werd een eerste, voorlopige houten kerk gebouwd. Willibrord (geboren in 658) had zich namelijk laten vertellen dat op die uitloper van die strandwal al vanaf de 2de eeuw mensen woonden, reden te meer om daar te beginnen met het geloof te verspreiden.
.
  Tussen 690 en 739 reisde Willibrord door het gebied dat wij nu als de Benelux kennen. Daarbij was het hem voornamelijk te doen om de Friezen te bekeren. De Friezen, die destijds in ongeveer de helft van dat gebied woonden, geloofden in meerdere goden, zoals Wodan en Donar.
.
Niet alleen werd hij in 695 door de paus benoemd als 'aartsbisschop der Friezen', maar hij kreeg ook schenkingen van invloedrijke mensen. Nadat Willibrord te oud was om te reizen, heeft hij in Luxemburg de laatste jaren van zijn leven doorgebracht en stierf er op 7 november 739. Vlak voor hij overleed gaf hij nog de opdracht om op de Oegstgeester strandwal, waar hij als eerste een houten kerk had gebouwd een stenen exemplaar te bouwen. Als de kerk af was, zou Willibrord nog een laatste reis ondernemen en hem persoonlijk komen inzegenen. Maar Willibrord heeft het einde van de werkzaamheden niet gehaald.
.
  In het jaar 856 werd de kerk verwoest door woeste Noormannen die gebruik makende van de Rijn tot wel in Wijk bij Duurstede doordrongen. In 1574 is de kerk opnieuw verwoest tijdens het beleg van Leiden. De kerk is meermalen vernieuwd en herbouwd. Na de verwoesting tijdens het beleg van Leiden is rond 1600 alleen het schip van de kerk herbouwd. De behouden tufstenen toren en het kostershuis werden gerepareerd en in 1662-1663 is het resterende deel van de kerk herbouwd.
.
Deze herbouw vond plaats op de funderingen en met gebruikmaking van resten van zijn voorganger. Zo ontstond de huidige, éénbeukige kruiskerk, gebaseerd op het 15de-eeuwse gotische model. De kerk is gemetseld in baksteen en tufsteen. De Romaanse tufstenen toren is in 1830 afgebroken. Bij de restauratie in 1956 werd op de plek van de toren een entreeportaal gebouwd.
.
  De kerk kreeg de naam ‘Groene Kerk’ doordat de kerkvoogd J. van den Berg in het laatste kwart van de 19de eeuw klimop liet aanbrengen. Tijdens de laatste restauratie in 1956 is deze klimop weer verwijderd omdat de begroeiing het muurwerk, stenen en voegwerk aantastte.
.


  [down] Het Groene Kerkje in Oegstgeest.  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Het Groene Kerkje in winters klimaat
21 december 2007
 [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Groene- of Willibrord Kerk (c.1730)  [up] 
Afb.(c) IAGO


  [down] Groene- of Willibrord kerk in Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Half verscholen door de grondmist het groene kerkje  [up] 
(2007)
Afb.(c) RVD

.
  Op de voorgrond ligt het Oegstgeester kanaal wat in 1840 is gegraven over de loop van 'de oude Vliet' heen en waarvoor boerderij Haaswijk werd verplaatst.


  [down]Houtgravure door Arie Kunz, c.1870.  [up] 
Afb.(c) RVD
  De “Haerlemmer Treck-vaert' met kasteel 'Oud Poelgeest' op de achtergrond. De trekschuit met trekpaard en jagertje nadert de jaagpaal met rol voor de treklijn. De knecht duwt met een lange 'boom' de boeg van de trekschuit van de wal en de schipper stuurt behendig de zwaar beladen trekschuit door de bocht.
De nog altijd bestaande wipwatermolen bevindt zich aan de noordpunt van het Heempark in Oegstgeest.
.


  [down]Een wipwatermolen nabij 't Heempark voor het kasteel Oud Poelgeest.  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Gesigte op Leyde, staande aan de 'Die Maern' rivier  [up] 
Afb.(c) RAL
  Bijna maagdelijk ligt hier de Heem Molen nog te midden van onbegroeide, onbebouwde en nog vrijwel lege “Haerlemmer Treck-vaert'. Op deze plaat (of tekening) is ook goed te zien dat de rollepaal links in de bocht van de vaart (nog) in gebruik was. De trekschuit werd d.m.v. een lang touw voortgetrokken en bij bochten zou de schuit anders tegen de wal zijn getrokken
door de rol op de paal voorkwam men dat (de knecht duwde met een lange staak de boeg van de trekschuit van de kant af). De trekschuit had per definitie géén zeil en moest daarom voortgetrokken worden door een paard. De jager en knecht met het trekpaard volgden het jaagpad aan één kant van de vaart. De dunne maar sterke lijn van het trekpaard naar de trekschuit was zo'n 59 meter lang.
.

.

  [down] De Rolle-paal in de praktijk.  [up] 
Afb.(c) BRE

.
  Omdat er slechts aan één zijde van een trekvaart werd getrokken en de opening van de trekschuit (althans in de versie met geheel houten betimmering, na het midden van de 17de eeuw) aan één kant lag moest het schip af en toe worden gedraaid om de passagiers goed aan wal te kunnen zetten. Het ruim was zo stevig getimmerd dat de schipper er over heen kon lopen, bijvoorbeeld bij het kloeten met de lange staak tijdens het vertrekken of aanleggen. Rechtuit varen was voor de schipper dankzij het 59 meter lange trektouw geen probleem. Een scherpe bocht maken langs een gebogen kade vereiste echter stuurmanskunst en een praktisch hulpmiddel. De rollepaal (hierboven op de afbeelding) is bedoeld om het trektouw er voor langs te leiden, teneinde de schuit niet te veel naar de wal te trekken als het trekpaard met jagertje de bocht volgde.
.


  [down]Gezicht op de Kwaakbrug.  [up] 
Afb.(c) WH
  De tijd van weleer, zicht op de Kwaakbrug over de “Haerlemmer Treck-vaert' met links het kapelletje (c.1856) van kasteel Oud Poelgeest nog net in beeld. Over kasteel Oud Poelgeest valt veel te verhalen (zie collage 'Poelgeest').
.


  [down] Huys Abtspoel in Oegstgeest.  [up] 
Afb.(c) BRE
  De verbinding tussen Poelen en Kagerplassen was oorspronkelijk een doorwaadbare kreek tussen de Poelgeester en de 'Warmond'er strandwal
de abdij had er dan ook belang bij dat er hier geen dam werd aangelegd. Dat was ongetwijfeld het oogmerk waarmee de abdij langs de zuidzijde van deze kreek, op de kop van de Poelgeest, het kasteel Abtspoel liet bouwen, dat in de 14e eeuw eigendom werd van de abdij van Egmond. De Reformatie en met name het beleg van Leiden (1577) deed de abdij in vlammen opgaan.
.
  Vlak ten zuiden van het 'Warmond'erhek (ten ZO van het Leidse Hek) aan de noordrand van de Poelgeester strandwal, stond het 13e eeuwse kasteel Abtspoel, waarmee de Abdij van Rijnsburg haar controle over het veer naar 'Warmond' beoogde veilig te stellen. De ruïnes zijn met de grond gelijk gemaakt met de aanleg van de huidige Abtspoelweg. De bocht om het kasteel werd recht getrokken
regelrecht over de ruïnes van Abtspoel heen.
.

.

  [down] Huize Abtspoel Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) BRE


  [down] De Broek- en Simontjes molen - Warmond  [up] 
Afb.(c) DB


  [down]Afbeelding 1.  [up] 
Afb.(c) FL
Fragment uit A. Tolkijn, Brouillonkaart der landerijen gelegen in de jurisdictie van Oegstgeest en Poelgeest, 1810. De diagonale kronkelweg in het midden van het kaartje is de huidige Abtspoelweg. De weg buigt zich rond Abtspoel en eindigt bij de brug naar Warmond over de Haarlemmer Trekvaart. In de westelijke hoek tussen weg en Trekvaart is boerderij Overveer aangegeven.
.

.
  De ruïnes zijn met de grond gelijk gemaakt met de aanleg van de huidige Abtspoelweg. De bocht om het kasteel werd recht getrokken
regelrecht over de ruïnes van kasteel Abtspoel heen.
.


  [down] De brug over het Oegstgeesterkanaal nabij het Warmonderhek  [up] 
Groeten uit Oegstgeest
Afb.(c) HR
Dit is de oude brug tussen het Warmonderhek en de Abtspoelweg, op de achtergrond rechts het huis van Plate (nu van Ommen). Verwar de brug niet met de oude trambrug bij het groene kerkje.
.
In de jaren dertig van de negentiende eeuw zorgden overstromingen van het Haarlemmermeer voor grote problemen. Er werd daarom een plan tot droogmaking gemaakt. In het kader van de afwatering werd besloten de Vliet te 'vergraven' tot Oegstgeester Kanaal.
  [down] Plan tot graven van het kanaal  [up] 

Op dit kaartfragment uit 1840 is het kanaal met rode inkt ingetekend. Diverse percelen moesten worden onteigend. De boerderij Haaswijk, die midden in het geplande kanaal lag, moest worden afgebroken en werd ten noorden van het kanaal herbouwd.


  [down] Plattegrond Oegstgeest.  [up] 
Afb.(c) VALK
  Dat er veel water in de omgeving van Oegstgeest mag zijn is op bovengeplaatste kaart goed waarneembaar. Voor de watersporter is het een gebied bij uitstek, wat vele mogelijkheden bied ten aanzien van zwemmen, varen, zeilen en skieen. Logisch dat de 'Leydsche Treck-vaert' hier een belangrijke plaats inneemt
immers, die leent zich uitstekend voor allerlei vormen van watersport.
.


  [down] Het Rechthuis in Oegstgeest.  [up] 
Afb.(c) GO


  [down] Boerderij Haaswijk gezien over het Oegstgeester Kanaal  [up] 
(van Dick Breedijk ontving ik deze mooie plaat)
Afb.(c) DB

.

  [down] Een mooie prentenbriefkaart van Boerdeij Haaswijk  [up] 
(bedankt Jetty Tempelman)
Afb.(c) JT


  [down] Het Oegstgeester Kanaal  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] De tram passeert het Groene Kerkje bij Oegstgeest  [up] 
(c.1946)
Afb.(c) DB
ONTSTAAN EN ONTWIKKELING
Oorspronkelijke structuur
Oegstgeest ontstond in de vroege Middeleeuwen op een noord-zuid gerichte strandwal in het mondingsgebied van de Oude Rijn. Door de aanwezigheid van de riviermonding en invloeden van de zee is in dit deel van de overwegend recht lopende strandwal al in een vroeg stadium een markante bocht ontstaan. De hoogste delen van de strandwal zijn vanaf de 15e/16e eeuw afgezand, onder andere ten behoeve van stadsuitbreidingen van Leiden. Tot de interlokale hoofdwegen behoorden de op de strandwal lopende as Dorpsstraat-Rhijngeesterstraatweg-Endegeesterstraatweg (richting het Haagse Schouw) en de huidige as Dorpsstraat-Geverstraat- Leidsestraatweg (richting Leiden), die zich hiervan onder een hoek van circa 45° afsplitste. De as Dorpsstraat-Rhijngeesterstraatweg-Endegeesterstraatweg maakt vanouds deel uit van de doorgaande weg van Haarlem naar Den Haag.
.
De oudste kern van Oegstgeest is ontstaan direct ten zuiden van de Willibrordkerk aan de huidige Haarlemmerstraatweg. De Willibrordkerk (bekend als “het Groene Kerkje”) heeft een zeer lange en bewogen geschiedenis. In zijn huidige 17e-eeuwse vorm is het een recht gesloten éénbeukige kruiskerk.
De kerk is volgens overlevering rond het jaar 700 gesticht door Willibrord en werd in 823 verwoest door de Noormannen. Van de middeleeuwse herbouw is weinig bekend. In 1573 en 1574 viel de kerk ten prooi aan vernielzuchtige Spaanse troepen tijdens de veldtocht tegen Haarlem en tijdens het beleg van Leiden. In de loop van de 17e eeuw werd de kerk hersteld, transept en koor werden voltooid in 1662. De toren van de kerk werd in 1825 wegens bouwvalligheid gesloopt na gedeeltelijk instorten in 1824. In 1956 is de kerk ingrijpend gerestaureerd, waarbij de westgevel is herbouwd. De kerk staat op een iets verhoogd deel van de strandwal. Dit zou een duin kunnen zijn, maar ook een terp-achtige oorsprong is niet uitgesloten. Het gebied rond de kerk is archeologisch van groot belang, en met het bestaande reliëf moet zeer zorgvuldig worden omgegaan.
.
De dorpskern omvat met name verdichte lintbebouwing, die aan weerszijden van de Dorpsstraat aaneengesloten gevelwanden vormt. Door de aanwezigheid van de Vliet (het latere Oegstgeesterkanaal) lag de kerk van oudsher min of meer geïsoleerd, zodat daar geen verdere verdichting van de bebouwing meer plaatsvond. Wel lag hier over de Vliet van oudsher een brug, in een 13e-eeuwse oorkonde aangeduid als "brug van Kerkwerve". Het zand van de strandwal vormde sinds de ontginning een relatief hoge en droge noordzuidlopende zone te midden van inklinkende zand-op-klei- en veenbodems. Als gevolg van afzandingen van de strandwalgronden verdween de oude structuur van blokverkavelingen en 'kampen' van de kaart en kwam er een eenvoudig rechthoekig patroon voor in de plaats.
.
Ontwikkeling in de 19e en 20e eeuw
Van grote betekenis voor de ontwikkeling van Oegstgeest was de opening van de stoomtramverbindingen van Leiden naar Haarlem en naar Katwijk in 1881. Hiermee kon het dorp een duidelijke rol als forensengemeente gaan vervullen, terwijl het omgekeerd ook binnen de functionele invloedssfeer van Leiden kwam te liggen. Zo kreeg Oegstgeest het karakter van een op Leiden gericht villadorp, waarbij ook stedenbouwkundig een gerichtheid op Leiden zichtbaar werd. Dit kwam tot uiting in de situering van nieuwe woonwijken, zoals het villa-achtige Oranjepark. Dientengevolge kwam de oude dorpskern in feite aan de noordwestelijke rand van het verstedelijkte gebied te liggen, waardoor rond de Dorpsstraat verdere ontwikkeling min of meer stagneerde. Dit gold met name voor de omgeving van de Willibrordkerk, die door de aanleg van het kanaal toch al geïsoleerd was geraakt. Daardoor is het oorspronkelijke karakter opmerkelijk goed bewaard gebleven.

.
Aldus reportage gem. Oegstgeest dd juni 2013

.


  [down] De tram passeert de brug over Oegstgeester Kanaal (c.1946)  [up] 

.
  Al lange tijd ligt hier de ijzeren, geklonken brug die vroeger dienst deed als tram-brug waar indertijd de blauwe tram richting Leiden station ging. De brug is tijdens de oorlog WO II opgeblazen geweest (zie elders daarvan een afbeelding) en is na die tijd weer opnieuw gebouwd / gerepareerd door de KNG (Koninklijke Nederlandsche Grofsmederij) die was gevestigd op de Zuid-Singel in Leiden.
.
Rechts van de brug ziet men nog net de railing van het kleine bruggetje over de Pastoorswatering, een onopvallende sloot welk loopt tot bij het korfbalterrein van K.N.S. Deze kleine brug schijnt al erg oud te zijn
meer dan 100 jaar en zou eigenlijk op de monumentenlijst moeten worden geplaatst (zie afbeelding elders).
Afb.(c) JCVK


  [down] De Blauwe Tram richting Den Haag c:1946  [up] 
Afb.(c) DB


  [down] Tijdens WOII werd door de bezetter op 12 oktober '45 de trambrug opgeblazen  [up] 


  [down] De originele brugreling van de Pastoorsbrug in Oegstgeest  [up] 
(over de Pastoorswetering)
Afb.(c) RVD
Een heel oude brug is dit
al meer dan 100 jaar oud deze kleine brug tussen de Dorpsstraat en de grote ijzeren (spoor) brug over het Oegstgeester kanaal. De brug ligt over de Pastoorswetering en is al heel oud. Op kaarten van de 17e eeuw komt deze wetering al voor en sloot al voor 1840 aan op de toenmalige Vliet. Het kanaal was toen nog niet gegraven. In geschiedenis van Leiden wordt ook melding gemaakt van een Pelikaanschans nabij de molen aan de Pastoorswetering die een rol speelde bij het beleg van Leiden in de 16e eeuw. Het vermoeden is echter dat de Pastoorswetering nog veel ouder is en een onderdeel vormde van de Rijn-delta in de romeinse periode.
.
Ik werd in de zomer van 2010 door de bewoner van het huis op de hoek gewezen op het bestaan van deze kleine brug die daarvoor mij onbekend was terwijl ik daar toch heel wat keertjes langsheen gefietst ben.
.

  [down] Een kaart met daarop de Pastoors Waterijng  [up] 
(kaartnr A-4186)
Afb.(c) HHRSR
Op deze heel oude kaart (van voor 1656) uit het archief van Hoogheemraadschap van Rijnland (Nr.A-4186) is de Pastoors Watering duidelijk te zien en ingetekend. Hij liep vanaf de Vliet tot aan de Groene steeg (huidige Rijnzichtweg)
nu is hij daar helaas niet meer zichtbaar, geheel verzand. Tot voorbij de korfbalvelden van oa. (KNS {opgeheven}) en FIKS is hij echter nog duidelijk aanwezig.


  [down] Rustiek ligt de oude trambrug in de late najaarszon  [up] 
Afb.(c) RVD

.
  Al lange tijd ligt hier de ijzeren, geklonken brug die vroeger dienst deed als tram-brug waar indertijd de blauwe tram richting Leiden station ging. In oktober 1944 (na dolle dinsdag) werd de op dat moment 103 jaar oude brug tijdens de oorlog WO II door de Duitsers opgeblazen (zie elders daarvan een afbeelding) en is na die tijd weer opnieuw gebouwd / gerepareerd door de KNG (Koninklijke Nederlandsche Grofsmederij) die was gevestigd op de Zuid-Singel in Leiden. Dit was onder andere een der laatste verdienste van burgemeester Gerrevink (van Oegstgeest) die in okt 1945 aftrad. In oktober 2012 werd de brug na opnieuw een restauratie naar hem vernoemd:
burgemeester Gerrevink brug.
Afb.(c) JCVK


  [down] Kaart van trekvaart in 1657  [up] 
Afb.(c) HHRSR


  [down] Luchtfoto Oegstgeest vanuit het Westen.  [up] 
Afb.(c) MO

.


  [down] Luchtfoto “Haerlemmer Treck-vaert' c.1979, de Morsebel polder is nog onbebouwd.  [up] 
Afb.(c) DB
Klik op de foto voor een groter exemplaar uit c.2004.

.

  [down] Boerderij Haaswijk c.1730.  [up] 
Afb.(c) AO

.

  [down] De boerderij Haaswijk in 1930.  [up] 
Afb.(c) LD

.

  [down] Boerderij Haaswijk herfst 2006.  [up] 
Afb.(c) RVD

De Overveer Polder

Afb.(c) FL

  Het Overveers Poldertje wordt het op de kaart van 1810 genoemd, een van de kleinste polders van Rijnland. Het is een typisch Oegstgeester polder, in die zin dat hij zijn water uitsloeg op de Mare (tegenwoordig de Haarlemmer Trekvaart), die verderop de Leede werd genoemd. Dat was een bevoorrechte situatie, want de Mare was een natuurlijke rivier, die dus niet meer gegraven hoefde te worden. Zij kwam uit op de toenmalige plassen en meren waar nu de Kaag is, en uiteindelijk via de Zuiderzee op open water. Dat was gunstig omdat in de tweede helft van de 12e eeuw afwatering op de Rijn onmogelijk was geworden. De monding van de Rijn bij Katwijk was verstopt geraakt en was met de middelen van die tijd niet meer te openen. Afwatering naar het noorden was toen de enig mogelijke oplossing voor het droog houden van de voeten in de veengebieden rond de geesten van Oegstgeest en Poelgeest.
.
  Buiten het stroomgebied van de Mare moesten daar kunstmatige voorzieningen voor worden getroffen, hetgeen ook gebeurde. Vanuit Rijnsburg werd de Rijnsburger Vliet gegraven, die wij nu kennen als het Oegstgeester Kanaal, en waaraan wij de brug bij het Groene Kerkje danken. Oostelijk van Poelgeest, in Leiderdorp, werden de Zijl en de Does gerealiseerd. Voor die tijd was dat een indrukwekkende prestatie, tot stand gebracht door vijftien samenwerkende ambachten. Oegstgeest kon echter maatregelen treffen voor rechtstreekse afwatering op de Mare en de Leede.
.
  Een van die maatregelen was het instellen van de Overveerpolder, die toen overigens nog niet zo heette. Het poldertje stond tot de 19e eeuw bekend als de Brouckhovenspolder. De Van Brouckhovens waren vooraanstaande bestuurders. Zij vormden gedurende honderd jaar drie generaties van – onder meer – schouten, schepenen en burgemeesters van Leiden, baljuws van Holland en rentmeesters van het hoogheemraadschap Rijnland. Foy van Brouckhoven verwierf zich een naam bij het beleg van Leiden, Jacob van Brouckhoven was een van de rechters die Van Oldenbarnevelt veroordeelde en stichter van de Marekerk.
.
  Deze Van Brouckhovens bezaten het Oegstgeester kasteel Abtspoel, dat zij indirect, via onder meer de bisschop van Haarlem, hadden verworven van de abdij van Egmond. Het kasteel lag ongeveer op de plaats waar nu de Paedtslaan, de Van Leyden Gaellaan en, inderdaad, de Van Brouckhovenlaan liggen. Om Abtspoel heen, in de bocht die de Trekvaart daar maakt (het Oegstgeester Kanaal was er nog niet) lag in de vorm van een halve maan de Brouckhovenspolder, die bij het landgoed hoorde.
In het zuiden werd de polder begrens door de Holle Mare, in het oosten en noorden door de Haarlemmer Trekvaart, in het westen door de Hofdijcksewetering (de sloot die nu langs de Hofbrouckerlaan loopt en verder naar het noorden richting Trekvaart), en voor de rest door de buitengracht van kasteel Abtspoel.
.
  In het noorden was de polder dus groter dan nu: in huidige termen hoorde het land ten westen van de Abtspoelweg tussen Kennedylaan en Trekvaart er ook bij. In dat gebied stond ook de hofboerderij van Abtspoel. Die lag, vanuit 'Warmond' gezien, aan de overkant van het veer, en heette dan ook Overveer.
.
  De polder werd bemalen door een vijzelwatermolen, een windmolen die voor het opbrengen van het water was voorzien van een lange vijzel, een soort kurkentrekker die precies paste in een buis. Deze techniek werd toegepast ingeval het nodig was grote niveauverschillen in het water te overbruggen. De molen stond in het noordoostelijke deel van de polder, op de plaats waar tot 2005 de elektrische pomp heeft gestaan die in 1945 de bemaling van de windmolen overnam. Een kaart uit 1656 ten behoeve van de aanleg van de Haarlemmer Trekvaart laat daar een wipwatermolen zien. De tekenaar heeft erbij geschreven: ‘Dit molentje moet weggenomen worden.’ Het stond op de plaats waar het jaagpad moest komen en werd daarom vervangen. De nieuwe molen had blijkbaar een flinke capaciteit, want twee jaar later bleek deze ook voor twee andere poldertjes te worden gebruikt. De toen nieuwe plaats van de molen, iets ten westen van de oude, is te zien op een kaart uit 1742. Deze plek is ook nu nog duidelijk waarneembaar in de bocht van 90º in het weggetje dat in het noordoosten rond de polder loopt en waarvan het deel langs de Trekvaart onderdeel van het jaagpad vormde, daar waar nu Haarlemmer Trekvaart, Leede, Poelmeer en Oegstgeester Kanaal elkaar ontmoeten. Zou het geen idee zijn om, als er weer eens ergens een molen de oprukkende woningbouw in de weg staat, deze naar die plaats in de Overveerpolder te halen?
.
  De laatste Van Brouckhoven, Jacob, overleed kinderloos. Zijn weduwe, Emmerentia Bannings, bleef op het kasteel wonen. In 1658 sloot zij een overeenkomst met Jan Jansz. Verdel en burgemeester Paedts van Leiden, die later trouwens zelf Abtspoel met de Overveerpolder in bezit zou krijgen, inzake het samenvoegen van haar polder en de nog kleinere poldertjes van de twee mannen.
.
‘ Wij ondergetekenden, gelandt wesende tot Poelgeest, in de heerlickheijt van Oestgeest, zijn geaccordeerd ende verdragen dat onse lande sullen worden bemalen door het watermolentge, staende op het land van Joffer van Brouckhoven.’
.
  Het contract bevat allerlei clausules over het schonen van de sloten, het voorkomen dat water uit de Mare in de polder loopt, en inzake de kosten. De medecontractanten zullen het ‘watermolentge met de zeijlen () pro rato de morgentalen () helpen onderhouden.’
.
  Pro rato de morgentalen, in verhouding van de grondbelasting, van het landbezit dus. Wat niet in de overeenkomst staat, is waar de nieuwe delen van de polder zich bevonden. Dat wisten de contractanten zo ook wel.
.
  Op de kaart van 1810 heet echter het zuidelijke stuk polder tussen Holle Mare en ’’t Quaak Dijkje’ het Poldertje van (A.) Verdel
het binnendeel daarvan is dan mogelijk het Poldertje van Paedts geweest. Op de achterkant van de overeenkomst is geschreven :
‘Contrackt van de mole aen het 'Warmonder veer'.’ Zo heette de molen dus blijkbaar, ‘'Warmond'erveerse molen.’
.
  Het poldertje is steeds met kasteel Abtspoel verbonden geweest. Al in het midden van de 13e eeuw legde de abdis van Rijnsburg met instemming van de heer van Oegstgeest de Rijnsburger Vliet aan. Het waren onzekere tijden en een ongestoorde afwatering was van levensbelang. De abdis beveiligde daarom de uitloop van de Vliet in de poelen tussen Poelgeest en 'Warmond' door het bouwen van een kasteel waarvan de kastelein toezicht op de waterloop moest houden. Dat was kasteel Abtspoel. Dat ging zo heten toen de abdis het korte tijd later overdeed aan de abt van het mannenklooster van Egmond, de geestelijke bakermat van de graven van Holland. Het moet Egmond zijn geweest dat in de 13e of 14e eeuw zorgde voor het inpolderen van de wildernis langs de Mare die later Overveerpolder zou worden genoemd.
.
  Op de kaart van 1810 treffen wij de naam Overveerpolder aan, die toen werd genoemd naar de boerderij Overveer, die lag iets ten noordwesten van de huidige brug naar 'Warmond' over het Oegstgeester Kanaal. De huidige villa Overveer herinnert daaraan.
Door een reeks verervingen, onder meer via Willem Jacobsz. Paedts die eerst nog had gewoond op een ander Oegstgeests landgoed, Blijgeest, kwamen Abtspoel en de Overveerpolder aan de familie Van Leijden Gael.
.
  In die tijd werd het Oegstgeester Kanaal gegraven, waardoor de afwatering na zes eeuwen toch weer via Katwijk kon verlopen. Hiervoor moest Overveer het veld ruimen. De boerderij werd vervangen door Mariahoeve, die nog steeds langs het Kanaal en de Abtspoelweg ligt te pronken.
.
In 1866 werden de grenzen van de polder omschreven als Oegstgeester Kanaal, Haarlemmer Trekvaart, Kwaaklaan en 'Warmond'erweg.
.
In 1850 was de eigendom van de polder verdeeld tussen twee eigenaren, waaronder Mr. G. Willink (uit Bennebroek), zodat er een overeenkomst met betrekking tot het onderhoud moest worden aangegaan.
.
In 1933 waren er nog meer eigenaren, zodat er een reglement werd opgesteld.
.
In 1934 volgde een keur door het hoogheemraadschap. Vanaf 1933 zijn de notulen en dergelijke in het archief van het hoogheemraadschap bewaard gebleven. Hieruit blijkt dat onderhoud en financiële en bestuurlijke zaken de hoofdonderwerpen van discussie waren. Zo werd in 1925 de windvang van de vijzelwatermolen door voorgenomen bebouwing bedreigd. Deze bedreiging kon toen door tussenkomst van het hoogheemraadschap worden afgewend.
.
In 1966 werd zwembad Poelmeer met een oppervlakte van circa 4,5 hectare in de polder gevestigd, zodat een flink deel van de toen nog 18 hectare werd opgeslokt.
.
In 1972 nam de Lagere Land- en Tuinbouwschool (nu het Wellantcollege) nog een deel van de polder in beslag.
.
  Begin jaren ’90 van de vorige eeuw werd de ligweide van het zwembad volgebouwd, net als de verlengde Lange Voort, waarna in de eerste jaren van de 21e eeuw een brug naar de wijk Poelgeest werd geslagen en de Lange Voort verder werd volgebouwd.
Het hoogheemraadschap heeft in 2005 de bemaling van de polder gemoderniseerd door zuidelijk van de oude pomp een nieuwe elektrische pomp te plaatsen aan de Haarlemmer Trekvaart.
Van de Overveerpolder is nu toch nog zo’n 40% van het oppervlak in ongerepte staat over. Dit heeft in wezen zijn 14e-eeuwse karakter behouden. Dat is van belang voor de mensen in Oegstgeest, voor wie hier het laatste stukje rust en wijdsheid ligt, voor andere mensen, zoals schilders, Van Driesten bijvoorbeeld schilderde hier zijn Kanaalbrug te Oegstgeest, en voor de dieren, voor wie de polder een essentieel deel uitmaakt van de ecologische ring rond Oegstgeest.
.
Oegstgeest, juli 2006
Freek Lugt
.
Met dank aan Wil van Elk voor het
ter beschikking stellen van de foto's.
.
Geraadpleegde bronnen – Archief Hoogheemraadschap van Rijnland – Marina van Dongen, Arend Jan van Driesten, Stichting Kunstkring Groenoord, Oegstgeest 2004, 31 – Gemeentearchief Oegstgeest – D.T. Gevers van Endegeest, Het Hoogheemraadschap van Rijnland, deel II, ’s-Gravenhage 1871, 214 – Regionaal Archief Leiden, inv. 518, nr. 420LLL*. – Paul Schevenhoven, Waterbeheer in Oegstgeest en het archief van Rijnland, lezing 20 april 2005 – M.C. Sigal, Diderik van Leyden Gael 1775-1846, LJb 1947, 144-145 – J.H.M. Sloof, Inventaris van de polderarchieven van de voormalige polderafdelingen Middengeest en Zuidgeest, 1.2.4.18 Overveerpolder onder Oegstgeest, Leiden 1995, 250-254 – L.F. Teixeira de Mattos, De Waterkeeringen, waterschappen en polders van Zuid-Holland, deel I, ’s-Gravenhage 1906, 427, met dank aan Kees Wolthuis.
.

.


  [down] Afbeelding 2.  [up] 
Afb.(c) FL
Fragment uit A. van der Walle en J. Gerstecoren, Kaart van de ontworpen trekvaart tussen Leiden en Haarlem, Leiden 1656, Archief Hoogheemraadschap van Rijnland, inv. 2744, kaart nr. A-4642. Het westen is boven. Diagonaal van rechts onder naar midden boven loopt de weg van Warmond naar Leiden, nu de Abtspoelweg. Links is de molen te zien, daartegenover komt de Leede in de Mare/Trekvaart uit. Rechts van onder naar boven de boerderij aan de overkant in Warmond, het Warmonderhek en de boerderij Overveer.
Afb.(c) FL


  [down] De 'waterval' in de Morsebel - Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) RVD

Waterburgt in Oegstgeest

Afb.(c) WvE
  [down] foto van de Verhalenverteller  [up] 

.
Een 'Waterburgt'? Zo vroegen wij aan Wil van Elk, verslaggever bij de Oegstgeester Courant.
.
  Jawel, er is ooit zo’n fenomeen geweest op de plek waar nu het Irispark ligt. Vroeger in mijn jeugd hebben ze daar een slotgracht opgegraven waar je allerlei aardewerk kon vinden. Ik dacht altijd dat dit behoorde bij een kasteel van Jacoba van Beieren.
Bij de inrichting van het Irispark wilde men rekening houden met de historie. Niet iedereen was het eens met de oplossing, zo’n bult aarde met daar bovenop een ‘kunstwerk’.
Hierbij de foto van de Verhalenverteller. De bomen zijn ze op de foto aan het herplanten. Je kunt daardoor goed de contouren zien van de historische plek, c.q. de verwijzing daar naar.
.

.


  [down] Vanaf de Postbrug in zuidelijke richting (c.2007)  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Kranendag vanaf de 'Leydsche Treck-vaert' bezien  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] 7 April 2007 was het kranendag in Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) WvE

Fietsen langs Monumenten in Oegstgeest

.
Fietsroutes langs monumenten
Fietsroute langs rijks- en gemeentelijke monumenten.

.
In het spoor van het agrarisch verleden van Oegstgeest.

.
Een fietsroute langs negen monumentale boerderijen in het oude dorp Oegstgeest. Het oorspronkelijk agrarisch bedrijf wordt er niet meer uitgeoefend, alle negen worden particulier bewoond en zijn daarom in het Open Monumentenweekend niet opengesteld
voor bezoek. Door de drie soorten bodemgesteldheid, geestgrond (de zandruggen van de oude strandwallen), kleigrond (stroomafzettingen van de Rijnarm die hier tot de afdamming in de 12e eeuw bij Wijk bij Duurstede naar zee stroomde) en veengrond
(ontstaan uit lager liggende, moerassige plekken tussen de hogere gronden), waren er ook verschillende typen boerenbedrijf. Als oudst bekende agrarische element kan worden aangeduid de Oudenhof, representant van de vroeg-middeleeuwse, feodale
organisatie van de samenleving.
Ook in de route opgenomen zijn de kastelen Endegeest en Oud Poelgeest die tijdens de Open Monumentendagen wèl voor bezoekers zijn opengesteld, elders in dit boekje vindt u daarover meer informatie. Ook het gemeentehuis is op zaterdag beperkt
opengesteld.
De lengte van de aangegeven route is ongeveer tien kilometer en kent als start- en eindpunt het station Leiden Centraal. De nummers in onderstaande beschrijving corresponderen met de nummers op het fietsroutekaartje.

.
Vanaf de achterzijde van station Leiden ziet u links de hoofdingang van het grote ziekenhuis LUMC. U fietst voor de hoofdingang langs over de Albinusdreef, houdt bij de rotonde rechtdoor aan en slaat aan het einde linksaf de Wassenaarseweg op.
Rechtdoor bij de rotonde. Rechts ziet u kasteel Endegeest in prachtige ligging. Dan eerste weg links, Max Planckweg. Bij de rotonde rechts, na 75 meter eerste weg links, Ehrenfestweg (busbaan/fietspad). Bij verkeerslicht rechtdoor oversteken, Haagse
Schouwweg. Volgende verkeerslicht rechtdoor. Begraafplaats Rhijnhof aan rechterzijde. Bij rotonde rechtsaf Rhijnhofweg.

.
1. Rhijnhofweg 7, de boerderij Bouwlust (1922), is een gemeentelijk monument. Vooral de gevel van de boerderij is karakteristiek. Het zadeldak is belegd met rode kruispannen. Links en rechts staan voormalige schuren en stallen met zadeldak, en een
voormalige hooischelf met rieten dak. De grote schuur dateert van omstreeks 1875, de kleine schuur van omstreeks 1700. Het complex bezit een redelijk bomenbestand.

.
1b. Weg vervolgen. Onderdoor viaduct N206, rechtsaf, omhoog langs N206. Weer naar beneden, onderaan linksaf, langs afslag van A44. Aan het einde rechtsaf, tunneltje onder A44 door. Aan einde linksaf, oversteken, Endegeesterstraatweg op. Voordat u met
een flauwe bocht naar links de eikenlaan infietst, bij het grote portiersgebouw in Amsterdamse schoolstijl, kunt u het terrein van de Rhijngeestgroep inrijden om een bezoek te brengen aan het opengestelde kasteel.

.
2. Kasteel Endegeest Vanaf het kasteel de eikenlaan in: vanaf het portiersgebouw Rhijngeesterstraatweg geheten. Links de villa Rhijngeest, iets verder het gemeentehuis: de voormalige kliniek Rhijngeest.

.
3. Gemeentehuis van Oegstgeest

.
3b. Rhijngeesterstraatweg vervolgen, bij de rotonde door de entreezuilen het Julianapark in: de Nassaulaan. U rijdt door een villawijk uit het tweede decennium van de 20e eeuw. Tweede weg links, Terweeweg.

.
4. De boerderij "Ora et Labora", Terweeweg 53, is een rijksmonument. Van de voormalige 17e eeuwse boerderij zijn alleen het gepleisterde voorhuis met ingebouwde kelder en opkamer overgebleven. De koestal is verdwenen. Op het erf staan nog hooiberg en
schuur. Van 1772 tot 1777 was het gebouw in gebruik als noodkerk voor de katholieke parochie, gedurende de bouw van de (in 1901 vervangen) nieuwe kerk. Ter herinnering aan de noodkerk bevindt zich in de hal van de boerderij nog een 14-regelig vers.

.
5. Op de hoek van de Terweeweg en de Hofdijck staat de boerderij "Actaea" (ca 1885), een gemeentelijk monument. Het is een hoogwaardige boerderij die door de ontwikkeling van de bloembollencultuur later een andere bestemming kreeg. De naam "Actaea"
werd gegeven aan een bijzondere narcissensoort die hier gekweekt is.
Het gebouw bezit een zeer rijke detaillering. Omstreeks 1970 is de bloembollenschuur gesloopt, ten behoeve van woningbouw aan de Hofdijck. Let op het washok naast de inmiddels gedempte sloot.

.
5b. Vanaf de kruising van de Terweeweg met de Hofdijck fietst u de Louise de Colignylaan in. Waar deze laan een bocht naar links maakt kunt u rechtdoor, tussen de bebouwing door het Bos van Wijckerslooth in, een door Zocher aangelegd park in
landschapsstijl. Daar loopt u met de fiets aan de hand zoveel mogelijk rechtdoor en komt uit op de Rhijngeesterstraatweg. U steekt die over en fietst de straat genaamd De Voscuyl in.

.
6. Op het adres Voscuijl nr 17 staat een rijksmonument. Bij de Oegstgeestenaren staat dit pand nog altijd bekend als de boerderij van Heemskerk en daarvoor van Van der Hulst. Het betreft het voorhuis met uitgebouwde kelder en opkamer als restant van
een 17e eeuwse boerderij. Het oude woonhuis is gedeeltelijk wit gepleisterd met enkele bijzondere elementen: boven de smalle raamkozijnen in de zuidelijke gevel twee fraaie met maaswerk gevulde korfboogjes. Op karakteristieke wijze is de boerderij op
enige afstand gesitueerd ten opzichte van de "Heerenweg", thans Rhijngeesterstraatweg, evenals de boerderij nummer 8 en landgoed De Grunerie (Van Cuycklaan 16). Deze drie boerderijen exploiteerden oorspronkelijk grondgebied in de oude strandvlakte,
de latere Kamphuizerpolder, aan de westzijde van de Rijngeest (oudst bekende naam Osgeresgeest, één van de twee oude strandwallen van het dorpsgebied).

.
6b. U gaat terug naar de Rhijngeesterstraatweg en slaat linksaf.

.
8. Het voormalige boerderijcomplex Rhijngeesterstraatweg 163 ligt een eindje van de weg af. Het is een gemeentelijk monument en bestaat uit meerdere panden. Het voorste deel is herbouwd omstreeks 1900 en is momenteel niet in bewoonbare staat. Aan de
achterzijde bevindt zich het voormalige stalgedeelte met zadeldak en wolfseind, daterend uit de 17e eeuw. Op het achtererf is de vroegere hooiberg met rieten zeskantig pyramidedak, en tevens een kleine en een grote schuur met zadeldak. Aan de
overzijde van de oprijlaan staat het voormalige koetshuis met klokgevel.

.
8b. Vanuit het boerderijcomplex steekt u de Rhijngesterstraatweg over en fietst de Schoutenburgstraat in. Eerste straat links is de Wijttenbachweg, die samen met het verlengde ervan, de Terweeweg, de oude Achterweg vormde.

.
7. Wijttenbachweg 75. Dit gemeentelijk monument is een aardig voorbeeld van een boerderij met een mansardekap, staande in de oorspronkelijke verkaveling. Op het erf staan twee monumentale kastanjes. De boerderij is rond 1900 gebouwd.

.
7b. De Wijttenbachweg volgend bij de driesprong rechtdoor is de Dorpsstraat. Waar de hoofdroute voor auto's rechtsaf slaat en op de President Kennedylaan zijn weg vervolgt, fietst u rechtdoor de smalle Dorpsstraat in met links en rechts een aantal
18e eeuwse woonhuizen. U gaat de brug over het Oegstgeesterkanaal over en ziet vanaf de brug rechts aan de overkant boerderij Haaswijk liggen.

.
9. Aan de Haarlemmerstraatweg nr 2 staat de boerderij Haaswijk, een rijksmonument, van het langhuistype en deels met riet gedekt. Deze boerderij is vernieuwd wegens aanleg van het Oegstgeesterkanaal in 1840. De oude boerderij heeft ter plaatse aan de
Rijnsburger Vliet gelegen, die daar werd verbreed tot deeltraject van het nieuwe kanaal dat nodig was voor betere afwatering van de Haarlemmermeer.

.
9b. Om boerderij Haaswijk heen slaat u vóór de Groene of Willibrordkerk rechtsaf het fietspad Van Gilsepad in en rijdt door de 80-er jaren woonwijk Haaswijk. Bruggetje over rijdt u door de Wagenaarlaan. Aan het einde gaat u even links, maar draait
dan helemaal terug naar rechts om het kanaal weer over te steken over de Van Eysingabrug. Bij het verkeerslicht gaat u linksaf de President Kennedylaan op. Bijna bij het einde is aan de linkerkant een lastig zichtbaar straatje, de Mariahoevelaan. Dit
rijdt u in en komt dan bij de volgende boerderij.

.
10. Mariahoeve is de enige boerderij in de route zonder een status als beschermd monument, gebouwd omstreeks 1840. Net na een restauratie is de boerderij in oktober 1970 grotendeels uitgebrand. De Mariahoeve ligt dichtbij de plek waar voorheen het
huis Abtspoel was gesitueerd, op de oostelijke strandwal van het dorpsgebied (de Poelgeest).

.
U gaat weer terug naar de Kennedylaan, vervolgt die nog even in de oorspronkelijke richting tot het eind en slaat rechtsaf de Abtspoelweg in. Voorbij de rotonde gaat u het eerste weggetje links in, de aloude Kwaaklaan. Aan het einde ziet u links:
11. “Haerlemmer Treck-vaert' 19, "Klein Bouwlust", is een gemeentelijk monument. Het is fraai gelegen bij de hoek met de Kwaaklaan met een groot erf en een prachtig bomenbestand. Het pand is nog zeer gaaf wat betreft de hoofdvorm, met architectonische
elementen en detaillering. De boerderij dateert van eind 19e eeuw.

.
Terug naar de Abtspoelweg over de Kwaaklaan heeft u het park van kasteel Oud Poelgeest aan uw linkerhand. Vóór de Abtspoelweg kunt u links de Poelgeesterweg in, door een moderen villawijkje. Al gauw komt u bij het toegangshek van het kasteel.
12. Kasteel Oud Poelgeest is op zaterdag en zondag opengesteld voor bezoekers. Meer informatie treft u elders in dit boekje aan.

.
De leukste fietsroute vanaf het kasteel terug naar station Leiden is over het Groenemaredijkje, een beetje lastig te vinden. Het beste is misschien om uit het toegangshek linksaf te gaan, u met de fiets door de voetgangershekken te wurmen, de
Oegstgeesterweg over te steken en de Poelgeesterweg te vervolgen. Waar die een scherpe bocht naar rechts maakt, naar de 'Warmonderweg', kunt u rechtdoor en komt zo op het Groenemaredijkje. Die helemaal afrijden komt u bij het spoor, alwaar u rechtsaf
het station al ontwaart.

.
Fietsroute langs 17e-eeuwse grenzen van Oegstgeest.

.
Opmerking vooraf:
Waar in de tekst sprake is van ‘de grens' is de 17e-eeuwse grens bedoeld.

.
Startpunt fietsroute Het Tolhuysch met koffie- en thee op
Open Monumentendag, verzorgd door Menno Smitsloo, de Oranjevereniging Oegstgeest en de Vereniging Oud Oegstgeest.

.
0 km Jaagpad in zuidelijke richting uitrijden, N444 oversteken en rechtsaf fietspad langs N444Na 100 m ter linkerzijde de grens: de waterloop, die de strandwal Poelgeest-'Warmond' kruist onder de 'Warmond'erhekbrug door en het water Poelmeer verbindt
met de Mare. Aan gene zijde van de grens: 'Warmond'.

.
0,3 Rechtdooroversteken bij verkeerslicht en rechtsaf tegen fietsrichting in (afstappen): Leebrug/ Oegstgeesterkanaal over

.
0,4 Linksaf: trappetje af, kade Overveerpolder (straatnaam: Haarlemmertrekvaart)Vanaf het waterkruispunt, waar het Oegstgeesterkanaal samenkomt met de Mare/Haarlemmertrekvaart, de 'Warmond'er Leede en de uitwatering van Poelmeer, heeft u aan uw
linkerzijde de grens: de Mare/Haarlemmertrekvaart. Aan gene zijde 'Warmond' (Veerpolder)

.
1,1 Rechtsaf vóór brug, maar meteen 180o links: Lange Voort, Herman Heukelsbrug over.Van bovenop de brug links vooruit de grens: de Holle Mare, hier uitkomend in de Mare/Haarlemmertrekvaart. Aan gene zijde 'Warmond' (Klaas Hennepoelpolder). De
Holle Mare is oorspronkelijk een natuurlijk watertje, onderdeel van het netwerk van waterlopen, -poelen en -plassen achter de duinen/strandwallen in de Rijndelta. Nog altijd is de Holle Mare hier onderdeel van het boezemwatersysteem van Rijnland.

.
1,4 Onderaan H.Heukelsbrug links aanhouden, bouwweg volgen, onderdoor hoogspanning links aanhouden, op de Poelmolen aanAan linkerhand de buffervijver (onderdeel watercyclus van de wijk)

.
1,7 Bocht naar rechts in de bouwweg, het waterrad in zicht voor u uit Aan linkerhand de grens: de Holle Mare, vanaf een tijdelijke bouwbrug naar de KH-polder van dichtbij te bezichtigen Rechtdoor, rechts langs appartemententoren (in aanbouw)
fietsen, onderdoor huizenblok

.
2,0 Bert Garthoffpad, rechtsafVanaf dit punt 100 m naar links loopt de Holle Mare tegenwoordig dood tegen de spoordijk, hier bevindt zich het waterrad van Roebers (‘ultieme verbeelding van de watercyclus van Poelgeest', zie info-plaquette
binnen omheining). De 17e-eeuwse grens vervolgt hier aan de andere kant van de spoordijk, u fietst daarvoor om, eerst het Bert Garthoffpad helemaal uit

.
2,7 Broekweg, linksaf, viaduct in spoordijk door en

.
2,9 Bij 3-sprong linksaf, Broekweg volgen

.
3,1 Over bruggetje linksaf, om de brandweerkazerne heen, richting 'Warmond'

.
3,6 Bij 3-sprong linksaf, richting 'Warmond'

.
3,7 Rechtsaf, Kraaiheide U bent hier ter hoogte van het waterrad aan de andere kant van de spoordijk. Het paadje Kraaiheide rijdend is links het tot een poldersloot gedegradeerde vervolg van de Holle Mare, die we volgen door dit noordwestelijke
deel van de Merenwijk.

.
3,8 Rechtsaf, Heidezegge

.
3,9 Linksaf, Zandzegge, meteen weer linksaf, bocht naar rechts, parkeerplaats links laten, rechts aanhouden

.
4,0 Sterzegge, Holle Mare aan linkerhand 100 m volgen

.
4,1 Linksaf, bruggetje bij bordje Hazezegge over, Graskarper fietsen

.
4,2 Bruggetje over (Forellenbrug), meteen linksaf, VisserspadAan linkerhand nog steeds de Holle Mare, die op dit punt echter al niet meer de grens vormde, want die verliep langs de niet meer traceerbare Scheytsloot, die bij de Broekmolen
uitkwam bij de Broekweg.Aan de andere zijde van het golfterrein is de Holle Mare weer als boezemwater aanwezig (tot de uitmonding in de Groote Sloot)

.
4,4 Brug (Hengelbrug) en polderkade over (Merenwijk uit), meteen rechtsaf, aan linkerhand het golfterrein

.
5,0 Linksaf op kruising bij speelveldje, u fietst weer op de Broekweg

.
5,3 Bij de Broekmolen rechtsafU bent hier de grens gepasseerd, de noordelijke strook van de Broekpolder viel in de 17e eeuw onder 'Warmond'. Links het boezemwater de Groote Sloot, verbinding tussen 'Warmond'er Leede en de Zijl

.
5,5 Bij 3-sprong rechtsaf (linksaf brug over gaat naar recreatiegebied) Aan de overzijde van de Zijl in de Boterhuispolder liep de grens 750 m door, langs de Scheytsloot, en in een scherpe hoek weer naar de Zijl terug langs de Crayenbossloot,
met Leiderdorp aan gene zijde. Dit grondgebied is later onder Leiderdorp gekomen.

.
5,7 De Zijl ter linkerzijde houden en 1 km volgen (Rozenpad) Na ongeveer 600 m vormt de Zijl vanaf de Crayensloot de grens met Leiderdorp, tot aan de Slaaghsloot

.
6,7 Rozenpad buigt van de Zijl af, komt uit op Drontermeerlaan, deze linksaf volgen

.
7,2 Even voor einde Drontermeerlaan de linkerzijde aanhouden en fietstunnel Kiekendief door. Bovenuit fietstunnel linksaf 180o, fietsrichting Leiden-Centrum/Leiderdorp aanhouden en vervolgens een rechtse bocht: u fietst langs IJsselmeerlaan.

.
7,6 Rechtsaf vlak voor bruggetje in Ijsselmeerlaan/ANWB-bord/hoogspanningFietspad met aan linkerhand de grens: de Slaaghsloot, aan gene zijde Leiderdorp (Leiden lag in de 17e eeuw nog geheel binnen de singelgrachten)

.
8,4 Gooimeerlaan oversteken en voor de Stadsmolen rechtsaf: langs GooimeerlaanDe grens loopt hier rechtdoor langs de Slaaghsloot, komt onder de spoordijk door uit in de Mare/Haarlemmertrekvaart en volgt die linksaf tot in de Maresingel.

.
9,0 Rechtsaf langs Willem de Zwijgerlaan

.
9,3 Bij verkeerslicht voorbij LUBA-toren linksaf, HaarlemmerwegAan linkerhand de grens: de Mare/Haarlemmertrekvaart, aan gene zijde Oegstgeest

.
10,0 Rechtsaf Maresingel, overgaand in Rijnsburgersingel en MorssingelAan linkerhand de grens: de singelgracht, aan gene zijde Leiden

.
11,0 Rechtsaf ter hoogte van Morspoort: MorswegAan linkerhand achter de bebouwing de grens: de Oude Rijn, aan gene zijde VoorschotenDe Morsweg is als verlengde van Morsstraat, Haarlemmerstraat, Lage Rijndijk, enzovoort onderdeel van
bovenregionale route op de noordelijke Oude Rijnoever

.
12,1 Rechtsaf Dr. Lelylaan, spoorviaduct onderdoor Ten gevolge aanleg spoordijk is aloude oeververbinding aan overzijde Dr.Lelylaan onderbroken

.
12,3 Rechtsaf naar Damlaan, maar meteen 180o links Damtunnel door, rechtdoor: Diamantlaan

.
12,7 Linksaf Smaragdlaan

.
12,9 Rechtsaf Aquamarijnstraat

.
13,0 In bocht naar rechts wordt het Hoge Morsweg Links achter de bebouwing de grens: de Oude Rijn, aan gene zijde Voorschoten

.
14,2 Rechtdoor/linksom over rotonde met Haagse Schouwweg: Rhijnhofweg

.
14,6 Onderdoor viaduct A44

.
15,3 Onderdoor viaduct N206 Net vóór viaduct, aan de oever, naar overzijde Oude Rijn kijkend (beetje links terug) mondt de Wassenaarse Zijl in de Rijn, 17e-eeuwse grens tussen Voorschoten en Valkenburg

.
16,5 Rhijnhofweg gaat over in Valkenburgerweg, rechtdoor

.
17,7 Rechtdoor aanhouden: Waterboslaan (Valkenburgerweg gaat rechtsaf)

.
18,2 Waterboslaan komt uit op Kleipettenlaan, linksaf

.
18,3 Rechtsaf, fietspad (Waterboslaan)In de 17e eeuw boog de bovenregionale verbindingsweg op de noordelijke Rijnoever landinwaarts en kwam uit op de Sandtlaan. Hier aan uw linkerzijde bevond zich toen het kleine Sant Ambacht, gesitueerd tussen
Oude Rijn en Rijnsburger Vliet. De 17e-eeuwse grens met Oegstgeest heeft hier ergens gelegen, maar is in het veld niet goed herleidbaar en alleen met behulp van de oude kaarten zichtbaar

.
18,6 Rechtsaf, Sandtlaan

.
19,1 In flauwe bocht naar rechts (rechtdoor: Heerenweg) gaat Sandtlaan over in OegstgeesterwegHier was de Sandtlaan de grens met Rijnsburg, tot ergens tussen Langevaart (Katwijkerweg) en de flauwe bocht naar rechts. Op dit punt liep de grens
haaks op de Sandtlaan zo'n 100 m zuidwaarts tussen de erven door naar de Valkenburgerweg en liep vandaar langs deze Valkenburgerweg naar de Oegstgeesterweg

.
19,2 Van rechts sluit de Valkenburgerweg aan op de Oegstgeesterweg

.
19,5 Op rotonde rechtdoor: Oegstgeesterweg volgen

.
19,8 Op 3-sprong rechts aanhouden: OegstgeesterwegVanaf de aansluiting met de Valkenburgerweg is de Oegstgeesterweg de grens, tot het punt waar de Oegstgeesterweg tot minder dan 10 m langs de Rijnsburger Vliet loopt. Op de 17e eeuwse kaart staat
op dit punt een Scheyt Pael.

.
20,5 Omkeerpunt ter hoogte van oostzijde perceel Oegstgeesterweg 277Hier, waar ergens de Scheyt Pael stond, boog de grens vanaf de Oegstgeesterweg naar links en volgde ongeveer 150 m in westelijke richting langs de Rijnsburger Vliet tot aan de
uitmonding van de Oude Vliet in de Vliet. Deze Oude Vliet was oorspronkelijk de kronkelige hoofdkreek in de 750 m brede kwelderlaagte tussen de parallelle strandwallen Oegstgeest (Haarlemmerstraatweg) en Elsgeest, en vormt in de 17e eeuw de grens met
Rijnsburg en Voorhout tot helemaal aan de grens met Sassenheim ter hoogte van de Ouden Dam.

.
21,0 Rechtsaf (terugkomend vanaf omkeerpunt): Kwakelsteeg en bruggetje (kwakel) over Rijnsburger Vliet over, rechtdoor: Collegiantenstraat

.
21,3 Stop bij Collegiantenstraat tussen huisnummers 26 en 28Aan uw rechterhand is een dammetje (naar parkeerterrein) in een slootje, dat de grens is: een geslonken restant van de Oude Vliet.

.
21,5 Rechtsaf: Korte Voorhouterweg

.
21,6 Rechtsaf tussen Korte Voorhouterweg 25 en 27: landweg

.
21,8 Rechtsaf met haakse bocht, meteen links aanhouden: verhard karrespoor

.
22,0 Omkeerpunt: afgesloten dammetje, gelegen in de Oude Vliet. Hier bent u het door de Oude Vliet omkronkelde, in de 17e-eeuw tot Oegstgeest behorende gebied De Horn ingefietst. Voor dit heden tot de gemeente Katwijk (voorheen Rijnsburg)
behorende gebied bestaan bouwplannen die het verloop van de Oude Vliet in ere herstellen. Links van de uitmonding van de Oude Vliet in de Rijnsburger Vliet stond in de 17e eeuw de "Core mole".

.
22,3 Terug naar Korte Voorhouterweg: linksaf (terugkomend vanaf het omkeerpunt).

.
22,5 Rechtsaf: 'Noordwijk'erweg, over brug Oegstgeesterkanaal

.
22,8 Rechtsaf: Voorhouterweg

.
23,5 Rechtsaf: VinkenwegDe grens is nog fragmentarisch aanwezig op het bedrijventerrein tussen Voorhouterweg, Vinkeweg en Kanaalpad, in de vorm van diverse verrassend gave restanten van de Oude Vliet.

.
24,2 Links aanhouden ter hoogte van Vinkenweg 54

.
24,4 Vinkenweg bij gasstation Aan de rechterzijde langs het gasstation noordwaarts kijkend is weer duidelijk de 17e-eeuwse grens in beeld: de Oude Vliet, die vanaf hier ook heden nog de grens vormt tussen eerst Rijnsburg en verderop Voorhout
(west) en Oegstgeest (oost).

.
50 m verder Hek op dam naar grasperceel Vinkenweg 1Alleen tijdens de Open Monumentendagen heeft eigenaar de heer Heemskerk te Rijnsburg dit aan de Oude Vliet grenzend perceel te voet toegankelijk gesteld om deze
voormalige kwelderkreek te bezichtigen

.
24,7 Op 3-sprong links aanhouden: Vinkenweg volgen

.
25,8 Bij Vinkenweg 75, net vóór oprit naar A44 De grens kruist hier de Vinkenweg, de A44, de Haarlemmerstraatweg èn daarmee de strandwal. Aan uw linkerhand komt de grens met Sassenheim vanaf de Oude Vliet als kronkelsloot (oude zijkreek) tot aan
de strandwal en gaat er overheen verder als "Ouden Dam" richting klooster 'Warmond'.

.
26,2 Linksaf, bij verkeerslicht onder A44 door: N444

.
26,3 Rechtsaf bij verkeerslicht, fietstunneltje door

.
26,5 Linksaf: Oude Vaartweg (doodlopende weg)

.
26,7 Omkeerpunt tussen Oude Vaartweg huisnummers 6 en 8. Links een stukje aloude grens: een doodlopend weggetje dat een restant is van de "Ouden Dam"
u keert om bij de houtvester.

.
27,1 Teruggekeerd van omkeerpunt houtvester weer 2x rechts tot bij verkeerslicht

.
27,2 Linksaf: Klinkenbergerpad (eerste stuk is parkeerplaats)

.
27,5 Linksaf: voetpad rond de Klinkenbergerplas. Dit voetpad volgt bij benadering de grens, met Sassenheim en, na de rechtse bocht, met 'Warmond'. Vanouds volgde de grens hier randen van onregelmatig blokvormig verkavelde percelen, tot de
verlegging langs de spoordijk j.l. 01.01.'06. Voorbij de afslag naar links ('Warmond') de grens aan uw linkerhand: de oorspronkelijke kwelderpoel Poelmeer

.
29,1 Linksaf: voetpad

.
29,2 Linksaf: ClinckenburgAchter de bebouwing aan linkerzijde: de grens, middenin het water Poelmeer.

.
29,5 Voetgangers- en fietsuitrit tegenover Clinckenburg 33 naar N444: aan overzijde eindpunt:Het Tolhuysch

.

.
< Gem.Oegstgeest >

Start Auteurs Bron Agenda Uitleg Actueel Vlootshow History Boek/Actie Reacties Links Zoeken
Verhalen Poelgeest Trekschuit Tolhuysch Postbrug Strandwallen Algemeen Boerhaave ZwarteTulp Keukenhof Manpadt Haarl_Meer
Leiden Oegstgeest Warmond Voorhout Noordwijk Noordw_hout Lisse Hillegom Vogelenzang Bennebroek Heemstede Haarlem

Bewerkt: zaterdag 3 november 2018