Trekvaart Leiden - Haarlem
Met name 'Tolhuysch' bekeken
.
( H O O F D M E N U )


  [down] De tijd van weleer herleeft.  [up] 
Afb.(c) RVD
  De tijd van weleer herleeft bij de aanblik van het pas gerestaureerde 'tolhuis' in Oegstgeest met ernaast de originele toegangspoort, Anno 1701 naar (sleutelstad) Leiden. Het 'tolhuis' deed vroeger ook dienst als restaurant maar inmiddels is deze ubieke functie beeindigd.
.

  [down]Gerestaureerde tolhuis in 2006.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Beurtschippers, trekschuiten legden in vroegere tijden hier aan om hun tolgeld af te dragen aan de toenmalige beheerders, alsmede de wagens, karren, karossen, paarden, voetgangers en vee wat het 'tolhek' passeerden. Volgens andere documenten waren er wel 4 plaatsen (van Leiden tot Halfweg) langs de trekweg waar men tol moest afdragen.
.

.


  [down] Een tekening van het Oegstgeester Tolhuys en hek in O.I. inkt van Johannes Janson, 2e helft 18e eeuw  [up] 
Afb.(c) DB
  De tekening laat behalve de tolpoort, ook nog duidelijk een visser zien die probeert (in vervlogen tijden) een visje te verschalken. Maar er is nog meer op deze mooie tekening van de heer Janson te zien
wat dacht u van de koets met een tweespan paarden, die net de tolpoort vanaf de andere zijde nadert. Of het op de achtergrond zichtbare torentje van het Groene kerkje in Oegstgeest.
.
Laten we ook de wandelaar op de voorgrond met zijn hond niet vergeten en wat ook een opmerkelijk detail is, de constructie van palen en hek in de vaart, waarmee de schippers min of meer gedwongen werden om vlak langs de oever te varen zodat zij het ophalen van het tolgeld niet konden vermoeilijken.
.
Nog een detail zijn de vier bomen op een rij, die zo keurig de afscheiding vormen tussen het erf van het tolgaardershuis (en stal) en de weg.
En let u eens op de constructie naast (links) het tolhek
het lijkt wel een rollerpaal
immers, de “Haerlemmer Treck-vaert' maakt hier een vrij duidelijke bocht
deze paal voorkwam dat de trekschuit tijdens het voortrekken door het trekpaard (met jagertje) (te dicht) tegen de wal werd getrokken, alhoewel er natuurlijk wel gelegenheid moest overblijven tot het voldoen van de passeergelden.
.


  [down]Schilderij 'tolhuis' Leyden  [up] 
Deze afbeelding is geschilderd door C.G. Eulink
.

  [down] IJspret rond het 'tolhuis' aan de “Haerlemmer Treck-vaert'  [up] 
Geschilderd door C.G. Eulink uit Oegstgeest


  [down] Het 'Tolhuysch' in c.1917.  [up] 
Afb.(c) HR
  Rechts van het 'Tolhuysch' op deze foto ziet u nog een glimp van de molen in de voormalige voorhofpolder
nu klinkenbergerplas.
.

  [down] De oude molen in de (verdwenen) voorhofpolder,
waar nu de huidige Klinkenbergerplas is.
 [up] 
Afb.(c) HR
Volgens sommigen is deze molen verscheept naar Amerika en door onoordeelkundig gebruik in de brand gevlogen.
Afb.(c) DM


  [down] Tot in de details.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Het gerestaureerde 'tolhuis' en 'tolhek' aan “Haerlemmer Treck-vaert' in 2006. Men(no) heeft alles uit de kast gehaald om het tolhek in audenthieke staat te herstellen, zo ook het uithangbordje met de vroeger geldende tolprijzen voor het passerende scheepvaart verkeer. Deze heffing werd naar waarschijnlijkheid na het einde van WO II opgeheven. De heffing op wegvervoer is al eerder beeindigd. Het is niet 100% zeker, maar het vermoeden bestaat, dat het op 21 oktober 1811 is geweest. Napoleon schafte bij decreet op die datum alle rijkstollen af in Nederland. De tollen op wegen en bruggen, evenals kanaal- en sluisgelden die door gemeenten of particulieren werden beheerd, mochten in stand blijven. Mogelijk is hierdoor de tolheffing bij Oegstgeest langer blijven bestaan, daar zijn echter nog enige twijfels over.
.

  [down]Enkele stuivers als tolgeld.  [up] 
Afb.(c) RVD
  We hoeven in deze tijd niet meer te stoppen om tol af te dragen, maar al zou dat zo zijn, de prijzen vallen reuze mee, namelijk maar enkele stuivers!
.


  [down] De trekschuit bij het 'Tolhuysch'  [up] 
Afb.(c) RVD
  Nostalgie uit 'den eersten hand' , zo kun je dit plaatje wel noemen. Het is 19 augustus 2006 en de trekschuit is zojuist door de schipper Frank Laan aangemeerd bij het prachtig gerestaureerde 'Tolhuysch' in Oegstgeest. Een oplettende kijker zal ontwaarden, dat de tolprijzen reuze meevallen (en dat voor 2006).
.
Afb.(c) RVD


  [down] Het Haarlemmer tolhek, Leydsche zijde  [up] 
(oegstgeest)
Afb.(c) AJSC


  [down] Familie Ciggaar poseert bij het tolhek in Oegstgeest  [up] 
(Klik op de foto voor de juiste namen)
Afb.(c) DB
  Het tolhek aan de Leidse kant van de “Haerlemmer Treck-vaert', de familie Ciggaar poseert bereidwillig voor de fotograaf in mei 1945. Op de bok, naast de politiebeambte, zit Niek Breedijk. Ze hebben voedsel op de kar, afkomstig van de voedseldropping (Operatie Manna) bij viaduct Postbrug op 29 april 1945. Niek woonde op de boerderij nabij de Postbrug.

.

.

  [down]Voedseldropping 'Operatie Manna' 29-04-'45  [up] 
Afb.(c) AT
  Onlangs gaf TV programma ''Andere Tijden'' aandacht aan de grootste voedseldropping uit de Nederlandse geschiedenis ‘Operatie Manna’.Deze werd aan het eind van de oorlog (in 2006 dus 61 jaar geleden) op gang gebracht om de honger van de bevolking in het bezette West Nederland een klein beetje te lenigen. De hongerwinter heeft dan al aan circa 15.000 mensen het leven gekost en de regering in Londen wil iets doen voor de 3.5 miljoen mensen die dan nog niet bevrijd zijn.
.
  En vanaf 29 april tot 9 mei 1945 storten ruim 5.000 geallieerde vliegtuigen 11.000ton voedsel uit boven speciaal uitgekozen velden. Vlees, meel, gist, suiker, chocola, sardines. Na maanden van intense honger is er plotseling eten in overvloed maar door bureaucratie is het voedsel pas na tien dagen, dus ruim na de bevrijding verkrijgbaar in de winkels. Manna uit de hemel is dus misschien meer psychologisch geweest dan levensreddend.
.
  Levensreddend was wel de uitgifte van het beroemde Zweedse Wittebrood een paar maanden eerder. Meel aangevoerd via Zweden werd naar bakkers in het land werd gebracht die er brood van bakten. Brood dat zo lekker was dat mensen nog steeds claimen dat het lekkerder was dan cake. In de herinnering zijn operatie Manna en de uitgifte van Zweeds wittebrood door elkaar gaan lopen en velen zijn zelfs gaan geloven dat brood uit vliegtuigen werd gegooid, aan parachutes zelfs.

.



  [down] Het Tolhuysch aan de Haarlemmertrekvaart in Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) RVD
  Als je net de “Haerlemmer Treck-vaert' bent binnen gevaren en je gaat door de scherpe bocht naar links, ligt het nieuwe gerestaureerde 'Tolhuysch' in al zijn schoonheid te schitteren in het bleke avondlicht.
.
  Het oorspronkelijk aan het begin van de vliet gelegen tolhuis werd door de metselaar Dirck Jans Treurniet uit Noordwijk opgetrokken voor de prijs van 31 stuivers voor 1000 te metselen stenen.
Het tolhuis in Heemstede werd gelijkertijd opgetrokken in augustus 1657 door Jan Pieters van Brederode uit Warmond voor de prijs van 34 stuivers voor 1000 te metselen stenen.
.
  Het 'Tolhuysch' aan de “Haerlemmer Treck-vaert' in Oegstgeest is uit de as herrezen. Decennia lang verpauperde de bij velen bekende enclave, maar gelukkig is het ingrijpend gerestaureerd en. Het 'Tolhuysch' kan weer eeuwenlang mee en leidt inmiddels een "tweede leven" als bedrijfskantoor (oude tolgaarderhuis) en een prestigieus restaurant (het oude stalgedeelte).
.
  De plek waar nu chef-kok Erik Jansen furore maakt met zijn restaurant Het Tolhuysch, barst van de historie. Het 'Tolhuysch' – de naam zegt het natuurlijk al wel – heeft eeuwenlang gefungeerd als de plek waar op het land én op het water tol werd geheven. Niet uit luxe, maar uit pure nood. Met het tolgeld kon bijvoorbeeld het onderhoud van de brug worden onderhouden. Zo dienden motorfietsen en vaartuigen rond 1950 7,5 cent te betalen om de weg, dan wel het water bij het 'Tolhuysch' te mogen passeren. Automobilisten betaalden het dubbele.
.
  De Leidse Vaart, het water langs het 'Tolhuysch', werd gegraven in 1657 op kosten van de steden Leiden en Haarlem, met de bedoeling als trekschuitverbinding te fungeren. De karakteristieke tolpalen, waarop de wapens van beide steden prijken, dateren uit 1701. Het hoofdgebouw is ongeveer 350 jaar oud, de stal veel "jonger": zo’n 200 jaar.
.
  Eeuwenlang vormde het weggetje tussen de tolpalen de enige officiële verbinding tussen Haarlem en Leiden. En tot 1988 liep de Haarlemmertrekvaart (officieel de S54) langs het 'Tolhuysch', dwars door de tolpalen. Die hadden natuurlijk veel te lijden: in de jaren tachtig wurmden dagelijks 4000 automobilisten en 2500 scholieren zich er doorheen. Pas daarna werd de zo druk bereden asfaltweg pal naast de enclave geopend en verrees de monumentale muur, die het monument van het verkeer moest scheiden.
.
  Waar de meeste hekken en tolhuizen in de regio zijn verdwenen, kan iedereen nu van "ons" 'Tolhuysch' genieten. Waar het de laatste decennia een kwijnend bestaan leidde omdat er anderhalve eeuw niets aan onderhoud was gedaan, prijkt het nu fier en ook vanaf de weg goed zichtbaar. Het complex is grondig gerestaureerd
projectontwikkelaar Menno Smitsloo heeft er jarenlang zijn ziel en zaligheid ingelegd en daarbij niet op een "tolcent" meer of minder gekeken. Waarbij in het oog werd gehouden dat het gebouw "boers" van opzet is
voor luxe en verfraaiing was immers nooit geld.
.
  Geen steen bleef onberoerd en ook het 200 meter lange jaagpad, alsmede een nieuwe oude boomgaard, zijn pronkstukjes. Natuurlijk is ook de oude "Tolhuysch"-naam in ere hersteld.

.
  Zonder één eurocent te betalen kunnen gasten er hun bootje aanleggen of auto parkeren om in de tot restaurant verbouwde koeienstal te dineren.

.


  [down] 'Tol-heck' en tolhuis Oegstgeest in 1977  [up] 
Afb.(c) RVD
  Een foto van het nog niet gerestaureerde tolhuis, in 1977 genomen. Alhoewel nog voor de restauratie, kun je toch wel spreken van een schilderachtige opname. De oude boom, nog hangende over de toch al nauwe doorgang daar terplekke. Niemand kon toen nog vermoeden dat het oude vervallen tolhuis in de nabije toekomst zou worden opgeknapt.
.


  [down] De N444 in aanleg bij het 'Tol-heck'  [up] 
De villawijk is pas (1989) aangelegd op de plaats van de
oude Achterpoel, nu Poelmeer geheten in Oegstgeest.
Afb.(c) DB
  Op deze foto, uit de hoogspanningsmast genomen, is nog weinig te vinden van een moeras-achtig gebied, omzoomd door rietlanden, een visrijk gebied uit vroegere tijden, wat de oude Achterpoel (Poelmeer) eigenlijk was. Het is nu 1988 en de aanleg van de N444 is in volle gang. De eerste huizen zijn al gebouwd waar ooit zwembad 'Oud Poelmeer' was, het botenhuis van Willemse en op het (voormalige) riet zijn talrijke villa's verschenen.
.

  [down] Verpaupert ligt hier de Ruïne 'Tolhuysch' c.1988.  [up] 
Afb.(c) DB
  Het tolhuis ligt er een beetje verloren bij
zonder onderhoud gaat het immers alleen maar verder van je af. Niemand kon nog op dat moment vermoeden dat 14 jaar later daar grote veranderingen zouden gaan plaatsvinden. Pim en Ernest (huidige bewoners) konden dat althans nog niet vermoeden. Een restauratie tot in den kleinsten details, die het historische 'tolhuis' zouden doen verrijzen uit de grijze as van het verleden!
.

.

  [down]Haerlemmer Treck-vaert' gewoon rechtdoor richting de Leede  [up] 


  [down] Het tolhuis Oegstgeest bijna hersteld (2002)  [up] 
Afb.(c) RVD
  Na maanden van overleg, nog eens overleg en raadplegen van oude tekeningen is de restauratie van het 'tolhuis' en 'tolhek' bijna een feit. De laatste hand wordt gelegd aan de toegangsweg en omgeving. De weg langs de trekvaart werd verplaatst naar de achterzijde van het tolhuis en werd meteen herdoopt in de N444. Een mooie gemetselde muur ter afscheiding van het terrein.
.


  [down] Gerestaureerde tolhuis in 2006.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Het 'tolhuis' in zijn waarde hersteld, een monument op zich. Goed duidelijk is de tolpoort, die in 1701 in gebruik werd genomen. De “Haerlemmer Treck-vaert' bestond toen 44 jaar.
.

  [down] De keuken in het tolhuis.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Hier een blik in het huidige interieur van de keuken van het 'tolhuis', geheel in stijl en heel audenthiek, in de stijl van vroeger.
.

  [down] Bijgebouw / stal van Tolhuys.  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Het 'Tolhuysch' Oegstgeest bij avond.  [up] 
(de foto is gemaakt met gsm op 6 juni 2007 omstreeks 22.30h)
Afb.(c) RVD


  [down] Omgeving tolhuis Oegstgeest (c.2004).  [up] 
(luchtfoto van Dhr. Versprille
Afb.(c) FWV via HR/MS


  [down] Bezichtiging Tolhuysch in augustus 2006.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Bezoekers beklimmen de stijlvolle trap aan het gerestaureerde 'Tolhuysch' in augustus 2006. Er was veel belangstelling die dag en een ieder maakte graag gebruik van de mogelijkheid het 'Tolhuysch' aan de binnenzijde te bezichtigen.


  [down]De Haarlemmertrekvaart, aan de rechterzijde Morsebel (Oegstgeest)
we kijken in Zuidelijke richting.
 [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Haarlemmertrekvaart bij 'Tolhuysch'  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Een vergezicht bij het tolhek op het stijlvolle bordes van het Tolhuysch  [up] 
(Oegstgeest)
Afb.(c) MS


  [down]Het oude 'tolhuis' Oegstgeest in 1988.  [up] 


  [down] Woonwijk Klinkenberg bij de Achterpoel (Poelmeer)
nabij het 'Tolhuysch' in 2007
 [up] 
Afb.(c) DM


  [down] 'Tolhuysch' 17 okt 2010  [up] 


  [down] Het verpauperde tolhuis enige tijd voor de restauratie in 2002.  [up] 
Afb.(c) DB


  [down] De Achterpoel (Poelmeer) in 2006.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Er is wel e.e.a. veranderd aan de Achterpoel (tegenwoordig Poelmeer geheten) door de jaren heen. Niets herinnert nog aan vroeger, toen dit nog een ruig water was, door rietlanden omgeven.
.


  [down] Inrichting tolhuis.  [up] 
Afb.(c) JH
  Een houtskool tekening op een stukje boomschors, niet uit 1701 maar gewoon uit 2006. De oude houtvester, die 12 jaar naast het 'tolhuis' in Oegstgeest zijn bedrijf heeft uitgeoefend, vertelde mij dat de oorspronkelijke indeling anders was dan nu de huidige, alhoewel er nog diverse overeenkomsten zijn. De kameringang met name is nu op een andere plaats gesitueerd. Ook zijn er diverse zaken tijdens de bouw verdwenen, wat natuurlijk jammer is. Overigens is de restauratie met grote zorgvuldigheid uitgevoerd en werkelijk tot in de kleinst mogelijke details verzorgd.
.


  [down]IJspret op de dichtgevroren Achterpoel (Poelmeer) c.1937.  [up] 
Afb.(c) RAL

Start Auteurs Bron Agenda Uitleg Actueel Vlootshow History Boek/Actie Reacties Links Zoeken
Verhalen Poelgeest Trekschuit Tolhuysch Postbrug Strandwallen Algemeen Boerhaave ZwarteTulp Keukenhof Manpadt Haarl_Meer
Leiden Oegstgeest Warmond Voorhout Noordwijk Noordw_hout Lisse Hillegom Vogelenzang Bennebroek Heemstede Haarlem

Bewerkt: zaterdag 3 november 2018