Trekvaart Leiden - Haarlem
Met name 'trekschuiten' bekeken
.
( H O O F D M E N U )

Wie kan de vinding van de trekschuit ooit waarderen
Men reist als zat men thuis: geen schoolen, draaien, keeren
Ontrust het lichaam, 't Zij men vaart bij dag of nacht
Men vindt al slapende zich op zijn plaats gebracht



  [down] Prive trekschuit geliefd bij buitenplaatsen  [up] 
Lustplaats Suypestyn (!) door Cornelis Troost (1697-1750)
Afb.(c) JHA
  De trekschuit was immens populair in vroegere tijden, zo populair dat hofstede's en buitenplaatsen, gelegen aan de vaart er zelf een eigen trekschuit op na hielden. Meestal in een luxe uitvoering, voorzien van versierselen aan de achtersteven en ook ontbrak de met canvaszeil overdekte laadruimte. In plaats daarvan werd de kajuit over vrijwel de gehele lengte doorgetrokken en werd er een wand geplaatst tussen het (luxe) voor- en achterschip waardoor er extra ruimte ontstond voor de vaak omvangrijke gezelschappen.


  [down] Een doorsnee tekening van de trekschuit  [up] 
Afb.(c) HR


  [down] Trekschuit met paard, J.Holvast  [up] 
(ter gelegenheid opening fietspad naast de Haarlemmertrekvaart)
Afb.(c) RAL


  [down] De jager spant het paard voor de trekschuit  [up] 
Deze foto behoort tot het archief van de Stichting Ronde en Platbodemjachten
Afb.(c) HR


  [down] De trekschuit, afgebeeld in c.1801  [up] 
Afb.(c) HR


  [down] De trekschuit  [up] 
Afb.(c) HR
  Dat de trekschuit immens populair werd bleek wel toen in topjaar 1677 bijna 150.000 reizigers gebruik maakten met dit vaartuig. Vanaf 1657 tot ver in de 19e eeuw hebben er zeker 11 tot 13 miljoen mensen gebruik gemaakt van dit (luxe) vervoermiddel waar men zo rustig kon genieten van de reis in plaats van het gehobbel en stoten van de diligence over de toendertijd nog onverharde wegen. Pas in de 19e eeuw, na 1842 de trein zijn intrede deed in Nederland geraakte dit, ooit zo populaire vervoermiddel in de vergetelheid.
.


  [down] De trekschuit bij de brug afgemeerd  [up] 
Afb.(c) GOIBT


  [down] Reizen per Trekschuit in de 17e eeuw  [up] 
Afb.(c) HR
  Niets was zo aangenaam in de 17e eeuw dan reizen met de trekschuit. Comfortabel, zonder stoten of schokken zoals met de diligence, maar rustig voort glijdend over het kalme water, zelfs met veel wind en- of regen. Behalve het getrappel van paardevoeten, het geschreeuw van de bootslui en in de verte het getuf van de trekschuit verstoorde niets de rust van het reizen in de Gouden Eeuw met vorm van vervoer.
.


Afb.(c) GOIBT

  Op een trekschuit, die van Amsterdam naar Gouda voer, had de schipper het volgende rijm laten aanbrengen, wij citeren hier 'van Lennep':
.
  Klaas Joosten van der Marken
Is schipper van dees schuit,
Om met Gods zegen te varen, daar zijn wij over uit
Ďk Wensch maar na goede vracht, om eerlijk van te leven
Wij varen altijd voort ofít droog is ofte diep
De jager slaat maar deur, de wint zit in de zwiep
De wind in de zweep!
Wie beklaagt zoín arm jaagpaard niet?

.


  [down]Trekschuiten aan de Maredijk - 1914  [up] 
Afb.(c) DB

.
  Tal van trekschuiten aan de kade afgemeerd
een drukte van jewelste. We zijn inmiddels tussen de 19e en 20e eeuw belandt. Behalve voor personen vervoer en niet te vergeten de brief- en pakketpost vormden handelsactiviteiten in die tijd een belangrijke bron van inkomsten. Vooral Leiden was gebaat bij een export van textiel uit de stad. De trekschuiten waren daarin een belangrijke schakel. De eerste zes trekschuiten werden door gemeente Leiden op 30 juni 1657 aanbesteed. Nadien werden er nog twee extra besteld. Haarlem bestelde eveneens acht trekschuiten. De lengte van de trekschuiten bedroeg 12.87 m. deze kostte indertijd (omgerekend) gemiddeld 181 pgls. De eerste trekschuit vertrok op 1 november 1657 van de Marekade in Leiden.
.


  [down] Trekschuit van Frank Laan afgemeerd bij het Tolhuysch Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) RVD

Frank Laan vertelt:
Een korte geschiedenis van onze trekschuit
In 1968 begon Cees Rem, in opdracht van Klaas Zwart, aan de bouw van de trekschuit 'Vrouwtje'. Klaas Zwart kende het model in het scheepvaartmuseum en ook het boek van Petrejus: Oude schepen en hun modellen. Daar staat het model in afgebeeld.
Op de werf van Rem, 'maker van molens en schuiten', werd traditioneel gebouwd. Het enige elektrische gereedschap dat in de werkplaats aanwezig was, was een boormachine. Alle andere bewerkingen werden met handgereedschap uitgevoerd. Het opkrommen van spanten en gangen gebeurde in een stoombak, gelast op een melkbus, op een pootloos houtgestookt fornuis. Traditioneler kŠn bijna niet. Spanten, liggers en knieŽn, gangen en opbouw zijn van eiken, het vlak van grenen.
.
Halverwege de jaren '80 verkocht Zwart de trekschuit aan een kennis, die hem in 1998 aan ons verkocht. We waren op slag verliefd op de 'Queen 18' en hebben er sindsdien veel op gevaren. De SABB-ťťnpitter geeft haar een snelheid van 5Ĺ knoop, snel genoeg om het landschap te zien veranderen en traag genoeg om alle veranderingen goed op te nemen. Bovendien kunnen we met een diepgang van 50 cm en een hoogte van 1,80 m op een heleboel rustige plekken komen. Alleen het IJsselmeer bij meer dan windje 4, daar wil ze niet op. Vrouwtje is gebouwd voor de trekvaart, en daar houdt ze zich aan.
.
restauratie van trekschuit 'Vrouwtje'
Tijdens de winter van 2003-2004 wou de schuit niet echt meer droog blijven. Regelmatig moest er gehoosd worden. In juli 2004 bleek er een zeer zacht stuk te zitten in de derde gang, ter hoogte van het stilletje. Reparatie was geboden. Op de werf van Mulder bleek de schade aanzienlijker te zijn dan verwacht. Remedie: nieuw vlak, spanten vervangen en delen van de gangen vervangen. Op een platte schuit is Vrouwtje naar een werkplaats aan de Zaan vervoerd en op een bok gehesen.
.
In de werkplaats werden de verrotte huiddelen weggehaald en het vlak ging er onder uit. De aangetaste spanten werden gekopieŽrd en teruggeplaatst. Voor de gangen werden mallen gemaakt en er kwam een nieuw vlak, niet van grenen, maar van iroko. In mei 2005 begon ik het interieur opnieuw te bouwen, want dat was geheel verwijderd. Het dak kreeg een laag canvas.
.


  [down] De trekschuit van Frank Laan afgemeerd bij het Tolhuysch Oegstgeest  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] De trekschuit voer tot laat in de middag  [up] 
Afb.(c) BRE
  Volgens het dienstrooster stonden er zes tot acht trekschuitdiensten per dag ('s-winters zes) gepland. Mede daardoor ging de laatste dienst in de late namiddag nog van wal.


  [down] Waterwegen in 1631.  [up] 
Afb.(c) BRE

trekvaarten en trekschuiten

.
  [down]Ingemetselde gevelsteen.  [up] 
Afb.(c) GOIBT

  Al in overgrootmoeders tijd waren het symbolen van stilstand en achteruitgang. Dat was de schuld van de toen nog ultramoderne spoorwegen. Vergeleken daarmee leken trekschuiten immers bijna letterlijk stil te staan, of beter: te liggen. Historisch gezien is dit een onrechtvaardig oordeel.
.
  In hun eigen tijd, in de zeventiende en achttiende eeuw, waren trekschuiten efficiŽnte, comfortabele en betrouwbare vervoermiddelen. Hun bijdrage aan de Nederlandse welvaart valt moeilijk te overschatten. Die bijdrage had overigens nog groter kunnen zijn, als de trekschuiten behalve personen, post en kleine pakjes ook goederen hadden mogen vervoeren. Maar dat mocht niet. Jaloers bewaakte stedelijke privileges stonden dat in de weg. Haarlem speelde daarbij een hoofdrol. Dat bleek ook toen in het midden van de zeventiende eeuw de trekvaart tussen Leiden en de Spaarnestad werd aangelegd.
.
  In 1618 is voor het eerst in de Republiek een geheel nieuw aangelegde trekvaart tot stand gekomen, tussen Groningen en Zuidbroek, voornamelijk bedoeld voor de turfvaart. Van een geregelde veerdienst was toen nog geen sprake. Delft en Leiden hebben decennialang de mogelijkheid overwogen van een trekvaart verbinding, maar zijn telkens weer gestuit op problemen. Deze problemen hadden voornamelijk betrekking tot de dam bij Leidschendam. Kleine schuiten konden daar wel overheen worden getrokken, maar bij de trekschuit afmeting lag dat toch iets anders. Overigens was er, ondanks die barriere, (de sluis was er ook nog niet) in 1584 al een beurtvaart met zeilschepen tussen Delft en Leiden.
.
  [down] De trekschuit in bedrijf  [up] 
Afb.(c) GOIBT

  Enige jaren geleden voerden de binnenvaart schippers een campagne
onder de leus van:
Vervoer over water, de juiste weg.

  Ze verzetten zich tegen de komst van een snelle goederenspoorlijn tussen Rotterdam en het Ruhrgebied. In de zeventiende eeuw had niemand deze leus kunnen bedenken: het sprak immers vanzelf.   Vooral het vervoer van goederen tussen de steden over de binnenwateren, en daaraan had Nederland nauwelijks gebrek, was superieur aan het moeizame verkeer met karren over onverharde landwegen. Nadeel was wel dat de zeilschepen regelmatig kampten met tegenwind en windstilte. De schippers waren verplicht gebruik te maken van bepaalde routes. Het scheepvaartverkeer tussen Amsterdam en de steden Leiden, Gouda en verder naar het zuiden liggende bestemmingen, moest bijvoorbeeld gebruik maken van het IJ om dan via de schutsluis bij Spaarndam op het Spaarne terecht te komen. Via het altijd gevaarlijke zeilwater van het Haarlemmermeer bereikten de boten dan de wateren die ze naar Leiden of via Gouda naar ander plaatsen voerden. Ook voor de omgekeerde vaarrichting was deze route verplicht. Haarlem profiteerde van die grote aantallen langsvarende schepen. Ze leverden bijvoorbeeld inkomsten op in de vorm van bruggelden. De stedelijke nijverheid en detailhandel had er eveneens baat bij: schepen lieten reparaties verrichten en sloegen proviand in. Deze inkomstenbron was voor de stad niet onbelangrijk en werd jaloers verdedigd. De steden Gouda en Dordrecht hadden vergelijkbare belangen bij het instandhouden van deze verplichte vaarroute en zorgden er tezamen met Haarlem voor dat die door de Staten van Holland niet werd afgeschaft. En slechts met instemming van die Staten konden infrastructurele werken als trekvaarten worden aangelegd.
.
  Na 1630 werden in Holland talrijke trekvaarten gegraven. Die mochten bijna uitsluitend gebruikt worden voor het vervoer van personen, post en kleine pakjes. Het gewone vrachtverkeer werd er niet op toegelaten. Zonder die beperking zouden Haarlem, Gouda en Dordrecht nooit hebben ingestemd met de aanleg van de trekvaarten. De stemmen van deze steden in de Statenvergaderingen wogen zwaar genoeg om deze voorwaarde af te kunnen dwingen.
.

  [down]Houten schaalmodel  [up] 

.
  Door de trekvaarten voeren trekschuiten. Ze werden voortgetrokken door paarden die liepen over een pad naast de trekvaarten, het zogenaamde jaagpad. Het ging weliswaar allemaal niet erg snel, maar de trekschuiten hadden geen last van tegenwind, waren zeer betrouwbaar en, gemeten met de maatstaven van de zeventiende eeuw, ook zeer comfortabel. De trekschuiten voeren ook met een dienstregeling die nauw luisterde. Op tijdsoverschrijdingen stond een boete!
.

.
  [down]30 km lang  [up] 

.
  De trekvaart tussen Leiden en Haarlem was bijna dertig kilometer lang en had een breedte die varieerde tussen de vijftien en twintig meter. Het graven van vaarten was handwerk. Als we daar rekening mee houden, moeten we zeggen dat het graafwerk verbluffend snel voltooid was. Het werk begon in maart 1656 en al op 1 november 1657 voer de eerste schuit van Haarlem naar Leiden. Het werk was in vakken aanbesteed en men werkte dus op verschillende plaatsen tegelijkertijd. Haarlem en Leiden exploiteerden de vaart voor gezamenlijke rekening en die exploitatie bleek zeer lucratief.

.
  [down]De trein in opkomst  [up] 

.
  Daaraan kwam een einde in de negentiende eeuw toen achtereenvolgens de diligences over verharde wegen, en later de rails, met trams en treinen de trekschuiten volledig weg concurreerden.
.


  [down] De Trekschuit, het middel van vervoer.  [up] 
Afb.(c) HR
  In Nederland was er in de 17e eeuw weinig meer dan 100 km geplaveide weg,daarentegen was er water in overvloed. En er werd al snel van de nood een deugd gemaakt en werden er o.a. met behulp van bestaande poeltjes, meertjes en riviertjes mooie doorgaande kanalen gegraven waar je met trekschuiten kleine goederen en personen op kon vervoeren.
.

  [down]De jager op zijn trekpaard (Schilder Jacob Maris-1894)  [up] 
Afb.(c) AV
  Zo ontstond al gauw meer dan 420 km trekvaart en een goed geregeld systeem, met vaste trajecten, data en vertrektijden. Aanvankelijk reisde met in open schuiten. Met een gemiddelde snelheid van 7.2 km/uur kon men in 1830 van Haarlem naar Leiden varen. 's-Zomers 8 maal en in de winter 6 maal. De reis, die zo'n 28 km trekvaart besloeg, duurde circa 4 uur en de prijs bedroeg zestien tot wel eenentwintig stuivers (in roef was duurder). Dat was toen behoorlijk veel geld, want een werkman verdiende indertijd niet meer dan 20 stuivers per dag. De levensstandaard in deze tijd was niet hoog
een dienstknecht verdiende f.42,- per jaar
een lijfrente bedroeg slechts f.70,- per jaar. Slechts 2% van de bevolking verdiende in die tijd (1742) meer dan f.600,- per jaar.
.

  [down]Keuvelen in een rokerige ruimte  [up] 
Afb.(c) AV
  In de (overdekte) roef was plaats voor wel 8 passagiers
daar bedroeg de prijs echter een en twintig stuivers.
De trekschuit werd getrokken door een paard, een knecht en af en toe ook door de schippersvrouw. Minder zwaar als het lijkt, want was de trekschuit eenmaal op snelheid dan hield het gewicht de boot wel in beweging. Alleen bij bruggen werd er afgehaakt, en eenmaal er onderdoor weer aangehaakt. De schipper aan het roer stuurde bij en voorkwam voortijdige aanrakingen met de oever.
.

  [down]Trekschuit bij Leyden  [up] 
Afb.(c) AV
  Wilt u zo'n tocht met de trekschuit nog eens meemaken? Dat kan in Dokkum. In de maanden april tot september worden er tochten georganiseerd met de trekschuit (Tel: 0519-293134).
Wellicht zal de huidige opbrengst ten gunste van de stad komen, want deze ging namelijk bij het graven van de trekvaart failliet, waardoor de explotatie van de trekvaart in eerste instantie bij een groep schuldeisers terecht kwam.
.


  [down] Afbeelding trekschuit.  [up] 
Afb.(c) HR


Museum voor Communicatie
(op hun website vonden wij dit artikel

.
T r e k s c h u i t e n
.
  Gedurende lange tijd beschikt de post voor het vervoer van brieven niet over eigen vervoermiddelen. Het postvervoer wordt uitbesteed aan particuliere vervoersbedrijven. Dit zijn beurtvaartondernemingen of postwagendiensten. De trekschuit is tot ver in de 19de eeuw het belangrijkste middel van openbaar vervoer.
.

Trekschuit met passagiers, 17de eeuw.
Afb.(c) MVC

.
  Op een aantal trajecten sluiten postmeesters contracten af met de beurtvaartondernemingen voor het vervoer van brieven in gesloten zakken. Sommige schippers beschikken over een concessie (vergunning) om behalve passagiers ook kleine goederen en brieven te vervoeren op een vaste route en vaste tijden. De diverse schippers varen om de beurt.
.

Ordonnantie veerdienst Den Haag-Delft, 1742.
Afb.(c) MVC

.
  Alle voorschriften en tarieven worden door de lokale overheid bepaald en vastgelegd in zogenaamde 'ordonnantiŽn'. De brieven die met een trekschuit zijn verzonden, zijn te herkennen aan de vermelding op de brief met welke schuit en op welk uur de brief moet worden verzonden.
.
Ondernemingslust
.
  In de loop van de 17de eeuw bloeien handel en nijverheid op en er is sprake van een grote ondernemingslust. Er ontstaat behoefte aan betere vervoersmogelijkheden. De overheid kiest voor het vervoer over water met trekschuiten.
In betrekkelijk korte tijd (enige tientallen jaren) komt in het midden van de 17de eeuw een uitgebreid net van trekvaarten tot stand. Hiervoor moet veel werk worden verzet. Vaarten worden gegraven, jaagpaden aangelegd en sluizen gebouwd. Een project dat wat omvang en kosten betreft vergelijkbaar is met de aanleg van onze moderne wegen.
.
  In 1648 wordt te Leidschendam een dam doorgebroken en een sluis gebouwd om de trekvaartdienst Leiden-Den Haag mogelijk te maken. Deze sluis werd eind 19de eeuw vervangen door een grotere, die nog steeds bestaat. Het Museum voor Communicatie bezit een zilveren penning die geslagen is ter gelegenheid van de opening van de trekvaart Haarlem-Leiden in 1657. In de tentoonstelling ' Lieve oma, geachte heer/mevrouw.. ' is een prent te zien van deze trekvaart.
.
G e r i e f l ij k e r
.
  De beurtvaartdiensten zijn gebonden aan vaste dienstregelingen. Ze kunnen goed concurreren met de postwagendiensten. Het varen met een schuit is namelijk veel gerieflijker dan het rijden in een ongeveerde wagen over onbestrate wegen, vol kuilen en hobbels! Het reizen met de trekschuit gaat - ook voor die tijd - tamelijk snel. De tocht van Leiden naar Amsterdam (via Haarlem) duurt overdag zeven, 's nachts negen uur.
.
P a a r d
.
  De trekschuit wordt getrokken door een paard of ook wel door de schipper of een familielid. Dit paard wordt bereden door een 'jager'. Het paard is met een lijn verbonden aan de trekmast van de schuit. Terwijl de schipper aan het roer staat, leidt de jager het paard over het smalle jaagpad. In elk jaargetijde, bij dag en bij nacht. Het is geen gemakkelijke job!
.

  [down]Trekschuit, aquatint C.C. Fuchs, ca. 1810.  [up] 
Afb.(c) MVC

.
H o o g t e p u n t
.
  Het hoogtepunt in de ontwikkeling van het trekschuitvervoer valt in het begin van de 19de eeuw. Uit Amsterdam vertrekken per dag ongeveer honderd trekschuiten in allerlei richtingen. Tussen Leiden en Den Haag bestaat een geregelde uurdienst.
.
  Nadat in 1817 over het gehele land een net van dagelijkse postritten wordt ingevoerd, loopt de verzending van brieven per trekschuit terug. Geleidelijk aan komt een einde aan deze vorm van postvervoer.
Als in de tweede helft van de 19de eeuw het wegennet beter wordt, krijgt de trekschuit voor het vervoer van personen en goederen grote concurrentie van de diligence. De snelle uitbreiding van het railvervoersnet (trein en stoomtram) betekent omstreeks 1860 definitief het einde van de trekschuit, maar de beurtvaartdiensten blijven tot ver in de 20ste eeuw bestaan.
.


  [down] Oude laadbrief trekschuit.  [up] 
Afb.(c) RF
  Op een laadbrief werd de vracht aan boord van de schuit gebracht, nauwkeurig bijgehouden en door de schipper afgetekend indien het in orde werd bevonden.
.

  [down] Trekschuiten meren aan de kade.  [up] 
Afb.(c) DB

Start Auteurs Bron Agenda Uitleg Actueel Vlootshow History Boek/Actie Reacties Links Zoeken
Verhalen Poelgeest Trekschuit Tolhuysch Postbrug Strandwallen Algemeen Boerhaave ZwarteTulp Keukenhof Manpadt Haarl_Meer
Leiden Oegstgeest Warmond Voorhout Noordwijk Noordw_hout Lisse Hillegom Vogelenzang Bennebroek Heemstede Haarlem

Bewerkt: zaterdag 3 november 2018