Trekvaart Leiden - Haarlem

( H O O F D M E N U )


  [down] Historie van Voorhout.  [up] 
Afb.(c) GV


  [down] De Hoop doet Leven c.1783.  [up] 
(molenaar is Cees Hoogeveen)
Afb.(c) RVD

Deze molen stond vroeger langs het Oegstgeester kanaal in Rijnsburg.


  [down] Kaarsrecht gegraven, de “Haerlemmer Treck-vaert' tussen Voorhout en de Postbrug, hier toch wel 20 meter breed en zeker 1.90 meter diep.  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Nagelbrug bij Voorhout.  [up] 
Afb.(c) HKV
  Een idyllische opname van de Nagelbrug over de “Haerlemmer Treck-vaert' nabij Voorhout. Een woud van bomen (links) kenmerkt de mooie ligging van de “Haerlemmer Treck-vaert', die hier aansloot op de voormalige Dynsdaechs Wateryng.
.
Geschiedenis Voorhout
.
  Historici zijn echt niet eensluidend over het jaartal 988. De één spreekt over 989, een ander over 1064 of zelfs 1083. Feit is wel dat Voorhout of Foranholte toen beschikte over een groot en weids bebost gebied. Het strekte zich uit van Lisse tot Rijnsburg/Oegstgeest en van Katwijk, Noordwijk tot Sassenheim. Qua oppervlakte kan Voorhout wedijveren met Leiden.
  Wanneer was er nu voor het eerst sprake van Voorhout? Volgens de evangelische aantekeningen van de Abdij van Egmond schonken Dick II, één van de Hollandse graven, en zijn gemalin Hildegardt op 6 mei 988 de kerk van Voorhout aan de abdij. In 1064 zou in een open brief aan keizer Hendrik IV over een kerk en kapel in Voorhout gesproken worden. De uit tufsteen opgetrokken christelijke kapel werd toen de Heerlijkheid Foranholte aan het bisdom Utrecht geschonken. Twaalf jaar later werd de parochie "Vorenholte" bij de abdij beleend. Als dochterkerk behoorde toen ook Sassenheim onder Voorhout. In latere eeuwen zien we de rollen omgedraaid. In 1083 bevestigde graaf Dick V in Flandria de scheidingsoorkonden van zijn voorvaderen.
  Het beboste Voorhout kende in de vroege middeleeuwen diverse bekende adellijke geslachten. Aan het eind van de dertiende eeuw zag men in Voorhout de adellijke families: Nagel, Boekhorst en Van der Laan of Verlaan van de gelijknamige hofstede aan de Heerweg. Onder de Nagels trof men ruim twee eeuwen lang schouten, In de Ambachtsrekening van 1459 is voor het eerst sprake van 'die breg voir Jan Naghels', de Nagelbrug. De huidige Nagelbrug is niet de oorspronkelijke. Deze lag een honderd meter terug, ter hoogte van garage Schoonoord over de Dinsdagse Wetering. Dit was de waterwegverbinding tussen Noordwijk, Sassenheim en Warmond. In de volkstaal noemde men de oude in 1967 gesloopte Nagelbrug ook wel de Lage of Oude Schoolbrug. De Hoge of Nagelbrug is in 1657 voor ƒ 195,00 (euro 88,49), tegelijk met het graven van de “Haerlemmer Treck-vaert', gebouwd. In die periode is de in 1971 gesloopte herberg en 'regthuys' De Bonte Koe gebouwd.
  Het totale grondgebied van Voorhout veranderde in de loop der eeuwen nauwelijks. Omstreeks 1900 breidde men het bollenareaal van Voorhout uit naar ruim 170 hectare. Dit was bij 42 kwekers in gebruik. Hooggelegen duingronden werden daarvoor afgegraven. Het zou in de toekomst verder groeien naar maximaal 450 hectare, waarna de woningbouw die bollenteelt terugdrong en nog terugdringt.
  Aan de andere zijde van de 'Leydsche Treck-vaert' lag het 'tweede Voorhout': het seminarie Hageveld. Haar invloed op Voorhout was gering. In 1905 breidde Hageveld met een vleugel bij de Nagelbrug uit. Het was in eerste instantie bedoeld als zusterhuis. Dat kwam er nooit. In 1917 herdachten de broeders het 100-jarig bestaan van Hageveld. Zes jaar later verhuisde het seminarie naar Heemstede. De nieuwe bewoners van Hageveld waren de broeders van Onze Lieve Vrouw van Zeven Smarten. De algemeen overste, de zeereerwaarde heer C.M. Jonckbloedt, kocht namens het bestuur van de Congregatie alle gebouwen en landerijen, waaronder ook herberg De Bonte Koe. Ingrijpende verbouwingen volgden, en in oktober 1924 kon men de deuren van een school en internaat openen. Na het vertrek van de priesters diende het beeldbepalende pand tot het eind van de jaren zeventig als Bisschoppelijke Nijverheidsschool. Nieuwbouw voor de inmiddels omgedoopte KTS volgde, zodat het oude pand gesloopt kon worden.

.


  [down] Monumentale boerderij bij Nagelbrug - Voorhout.  [up] 

.
Inmiddels heeft deze monumentale boerderij plaats moeten maken voor een rotonde teneinde de verkeersstroom van Noordwijk naar de rijksweg A44 beter te laten verlopen.
Afb.(c) RVD


  [down] Schoonoord bij de Nagelbrug - Voorhout.  [up] 
Afb.(c) EvdH

Historie Nagelbrug Voorhout.

  [down] Nagelbrug Voorhout.  [up] 
Afb.(c) GV

.
In de Ambachtsrekening van 1459 is voor het eerst sprake van 'die breg voir Jan Naghels', de Nagelbrug. De huidige Nagelbrug is niet de oorspronkelijke. Deze lag een honderd meter terug, ter hoogte van garage Schoonoord over de Dinsdagse Wetering. Dit was de waterwegverbinding tussen Noordwijk, Sassenheim en Warmond. In de volkstaal noemde men de oude in 1967 gesloopte Nagelbrug ook wel de Lage of Oude Schoolbrug. De Hoge of Nagelbrug is in 1657 voor ƒ 195,00 (euro 88,49), tegelijk met het graven van de “Haerlemmer Treck-vaert', gebouwd. In die periode is de in 1971 gesloopte herberg en 'regthuys' De Bonte Koe gebouwd.
.

  [down] Dorpskern Voorhout in 1422.  [up] 
Afb.(c) BR

.
Aan de andere zijde van de 'Leydsche Treck-vaert' lag het 'tweede Voorhout': het seminarie Hageveld. Haar invloed op Voorhout was gering. In 1905 breidde Hageveld met een vleugel bij de Nagelbrug uit. Het was in eerste instantie bedoeld als zusterhuis. Dat kwam er nooit. In 1917 herdachten de broeders het 100-jarig bestaan van Hageveld. Zes jaar later verhuisde het seminarie naar Heemstede. De nieuwe bewoners van Hageveld waren de broeders van Onze Lieve Vrouw van Zeven Smarten. De algemeen overste, de zeereerwaarde heer C.M. Jonckbloedt, kocht namens het bestuur van de Congregatie alle gebouwen en landerijen, waaronder ook herberg De Bonte Koe. Ingrijpende verbouwingen volgden, en in oktober 1924 kon men de deuren van een school en internaat openen. Na het vertrek van de priesters diende het beeldbepalende pand tot het eind van de jaren zeventig als Bisschoppelijke Nijverheidsschool. Nieuwbouw voor de inmiddels omgedoopte KTS volgde, zodat het oude pand gesloopt kon worden
.

  [down] Nagelbrug Voorhout.  [up] 
Afb.(c) BR


  [down] Het 'Regthuys' van Foranholte (Café de Bonte Koe.  [up] 
Afb.(c) EvdH
  In de verte ziet u ook nog de oude Nagelbrug aan het einde van 'des Heer's wegh'. Het was in vroegere tijden normaal dat de kroeg, behalve om zich te bezuipen, ook voor de rechtspraak werd gebruikt omdat nu eenmaal het volk daar zat.
.


  [down] Rechthuis / annex Kroeg 'de Bonte Koe' in Voorhout  [up] 
(t.b.v. verbreding Nagelbrug werd het in 1971 gsloopt)
Afb.(c) BRE


  [down] Herenweg in Voorhout  [up] 
Afb.(c) BRE

  Naast Teylingen kende Voorhout in vervlogen tijden het slot Boeckhorst burch. (zie ook de kaart elders) Nadat Jan van der Boeckhorst in 1400 overleed, ontving zijn zoon Jan Jan Florisz het slot met bijhorend land. Het oorspronkelijke Boekhorst is bij een laatste oplaaien van de Hoekse en Kabeljauwse twisten verwoest. Men bouwde een kleiner huis, waarvan het twijfelachtig is of de eigenaars er ooit in gewoond hebben. Daarnaast kende Voorhout enige grote hofsteden zoals De Hooghcamer en Oosthout.
.

B O E K E N B U R G

  [down] Eerbiedwekkende ouderdom: Boekenburg  [up] 
Afb.(c) BRE
  In de middeleeuwen heeft in Voorhout een slot gestaan van eerbiedwekkende ouderdom: de Boekenburg of Boekhorst. Bitter weinig is ervan bekend. Men weet niet eens met zekerheid of en zo ja wanneer het verwoest kan zijn. Misschien in 1483. Een nieuw huis van bescheidener opzet kwam er voor in de plaats, maar wie in de 18e eeuw 200 mtr ten noorden van de kerk een ruige laan insloeg, de tegenwoordige Boekhorstlaan, kwam bij een indrukwekkende ruïne van het oude slot, en kon de ronde aanleg ervan, de kelder en niet het minst de dikte van de ringmuur bewonderen. Helaas is ook deze ruïne verdwenen, maar de polder Boekhorst draagt nog altijd de naam, die het oude geslacht Van der Bouchorst al van voor 1385 heeft gevoerd en die ook hun kasteel heeft gedragen.

.

.

  [down] boerderij Boekburg c.1949  [up] 
Afb.(c) WdM


  [down] De boerderij Hoogkamer in Voorhout.  [up] 
Afb.(c) BR
  Onlangs lazen wij in de Teylinger Courant een artikel dat men nu eindelijk, na vele jaren van bakkeleien heeft besloten de Hofstede Hoogkamer in oude glorie te herstellen.
.


  [down] Gezicht op Voorhout vanaf Leidsevaart bij Noordwijk  [up] 
Afb.(c) RVD


  [down] Bollenvelden in de omgeving Foranholte.  [up] 
Afb.(c) RVD
  Foranholte, ja beste lezers, want zo heette Voorhout in vroegere tijden. Het dorp was rijk aan bos, wat uitstrekte van slot Teylingen tot aan Haarlem.
Hier een opname van de bollenvelden, in de omgeving van Voorhout, aan de Elsgheesterwegh. Een der oudste wegen in deze omgeving (mei 988).
.


  [down] De Dinsdagse Watering sloot bij Voorhout aan op de bestaande 'de Zwet' (Voorhoutse Watering)  [up] 
Afb.(c) NAL


  [down] Station Voorhout.  [up] 
Afb.(c) BR
  Een mooie prent van 'n stoomlocomotief nog in de jaren dertig op station Voorhout.


  [down] Op zoek naar Berg en Dal.  [up] 
(klik op kaart voor vegroting)
Afb.(c) HRSRL

.
  Na enig speurwerk vonden wij op een oude kaart uit 1647 ten westen van de strandwal de buitenplaats Berg en Dael
direct naast de strandwal kun je wel zeggen. Het Huys Teylingen ziet u rechts onder
Berg en Dal ligt ten NW daarvan.
.

.

  [down] Burght Berg en Dal in Voorhout.  [up] 
Afb.(c) BR

Historie Berg en Daal

  Volgens heel oude geschriften was dit zeker tot 1585 een waterburgt. Nadat de toenmalige bewoner, Maarten Ruychaver in 1585 was overleden, kwam de waterburgt in andere handen.
.
  De Voorhoutse adellijke familie Nagel, die al in 1283 werd genoemd in kronieken heeft eeuwenlang vooraanstaande posities gehad in Voorhout en zo hun gebied uitgebreid door aankopen. De Nagelbrug die in 1657 over de Trekvaart in Voorhout werd gebouwd, is naar hen genoemd. De hofstede Berg en Dael, die lag op de grens van de oude duinwal en de polder was één van hun bezittingen. (zie kaart van 1647)
.

  [down]uittreksel kadaster Bergendal  [up] 
Afb.(c) BRE

.
  De hofstede is in de loop van de tijden in verschillende handen geweest. Pas vlak voor 1800 werd de boerderij afgebroken en werd op die plaats een buitenplaats aangelegd. In 1805 kwam dit voor f. 43.000 in handen van de rijke Agatha Wilhelmina Twent. Zij was gehuwd met Otto Anne graaf van Byland (1766-1857). Hij was kamerheer van keizer Napoleon geweest, en werd later lid van de Eerste Kamer der Staten Generaal. In het dagelijkse leven was hij burgemeester van Voorhout en Sassenheim van 1810-1857. Hij overleed op 7 oktober 1857. Na zijn dood werd Berg en Dal, incl. schuren, land verkocht.
.
  Hij woonde vanaf 1838 ook in de winter op Berg en Daal, omdat dit rustiger en goedkoper was. Het verhaal gaat dat hij op zijn oude dag een keertje in zijn bos aan het houtsprokkelen was en daarbij werd betrapt door de veldwachter die hem niet herkende en hem meenam naar het bureau. Daarover was hij zo verontwaardigd dat hij vertrok naar Princenhage in Brabant, waar hij korte tijd later op 91 jarige leeftijd overleed.
.

  [down]Daarna is het huis met omliggend gebied geveild  [up] 
Afb.(c) BRE

.
  In de catalogus werd het omschreven
Buitenplaats, genaamd Bergendaal, alleraangenaamst staande en gelegen aan den Voorhouterweg, in de gemeente Voorhout, in de onmiddelijke nabijheid van den Hollandschen IJzeren Spoorweg, station Piet Gijzenbrug, bestaande uit een ruime geplaffoneerde Suite, met marmeren schoorsteenmantel en twee vaste spiegels, voorts zes zoo Boven- als Benedenkamers en Kabinetje, Dienstbodenvertrek, ruime Zolder, Keuken, groote verwulfde (gewelfde) Kelder, marmeren Vestibule en wijders alle gemakken tot een goede Wooning behoorende, Stallingen als: een voor twee en twee ieder voor zes paarden, groot koetshuis...
Boswachterswooning, Koepel uitzigt verleenende op den IJzeren Hollandsche Spoorweg, verder getimmerten en Erven, aanzienlijke Bosschen met zware eiken, beuken, ypen, en andere opgaande boomen, waaronder vele uitmuntend geschikt voor werkhout, alsmede met welig hakhout beplant en met wandeldreven doorsneden Park, Boomkwekerijen en Moestuinen.
.

  [down]het huis Berg en Dal, met Oegstgeester dakpannen  [up] 
Afb.(c) BRE

.
  Het strandwalgebied is later afgezand voor de bollenteelt. Nu resten nog alleen het huis met de Oegstgeester dakpannen, op de hoek tegenover Piet Gijsenbrug met de naam Berg en Daal, en een klein doodlopend weggetje aan de Loosterweg (Vroeger Voorhouterweg).
.

historie Voorhout door E. van der Hoeven

Geschiedenis Voorhout
  Eeuwenlang was Voorhout met haar bebouwing een speldenknop op de landkaart. In 1988 vierde Voorhout op grootse wijze haar duizendjarig bestaan. Historici zijn echter niet eensluidend over het jaartal 988. De één spreekt over het Voorhout van voor 989, anderen over 1064 of zelfs 1083. Feit is dat het dorp, ook wel Foranholte genaamd, beschikte over een groot en weids bebost gebied. Het strekte zich al vroeg uit van Lisse tot Rijnsburg/Oegstgeest en van Katwijk, Noordwijk tot Sassenheim. Qua oppervlakte kon het wedijveren met Leiden. Het gebied was zeer schaars bewoond
er waren slechts een paar honderd Voorhouters, voornamelijk landarbeiders. Van een dorpscentrum was beslist geen sprake. Deze ontwikkelde zich pas de laatste jaren van de vorige eeuw.
.
  Volgens evangelische aantekeningen van de Abdij van Egmond schonken op 6 mei 988 Dick II, een van de Hollandse graven, en zijn gemalin Hildegardt de kerk van Voorhout aan de abdij. In 1064 zou in een open brief aan keizer Hendrik IV over een kerk en kapel in Voorhout gesproken worden. De uit tufsteen opgetrokken christelijke kapel werd toen met de Heerlijkheid Foranholte aan het bisdom Utrecht geschonken. Twaalf jaar later werd de parochie Vorenholte bij de abdij beleend. Als dochterkerk behoorde ook Sassenheim onder Voorhout. In 1083 bevestigde graaf Dick V in Flandria de schenkingsoorkonden van zijn voorvaderen.
.
  Bekende adellijke geslachten kwamen in de vroege middeleeuwen voor in het toen beboste Voorhout. Al in 1283 zien we hier de adellijke families Nagel, Boekhorst en Van Teijlingen. Onder de Nagels trof men ruim twee eeuwen lang schouten. In de ambachtrekeningen van Voorhout van 1459 is al sprake van ”Jan Naghels voor die bregge”. De huidige Nagelbrug is overigens niet de oorspronkelijke. Deze lag over de Dinsdagse Wetering, de waterwegverbinding tussen Noordwijk, Sassenheim en Warmond, een honderd meter terug. In de volkstaal noemde men de oude in 1967 gesloopte Nagelbrug ook wel de Lage of Oude Schoolbrug. De Hoge of Nagelbrug is in 1657 voor f. 195,-, tegelijk met het graven van de “Haerlemmer Treck-vaert', gebouwd. Uit die periode stamt ook de in 1971 gesloopte herberg en regthuis De Bonte Koe.
.
  Aan het einde van de twaalfde eeuw woonde op het slot Teijlingen het aanzienlijke geslacht Van Teijlingen. Heer Willem overleed in maart 1244. Voor zover bekend liet hij vier kinderen na. Bijna veertig jaar later overleed Willems zoon Willem. Het slot en de andere leengoederen vervielen aan de graaf van Holland en aangezien de overledene kinderloos was, was er geen opvolging. Floris V schonk daarop het huis Teijlingen aan de weduwe van Heer Albrecht van Voorne. Een kleindochter van de graaf, de welbekende Jacoba van Beieren vestigde zich in 1428 op Teijlingen. Jacoba overleed acht jaar later.
.
  Naast Teijlingen kende Voorhout in de veertiende eeuw het slot Boekhorstburg of ook wel Boekenburg genoemd. Nadat Jan van der Boekhorst in 1400 overleed ontving zijn zoon Jan Florisz het slot en bijbehorend land ter grootte van bijna 181/2 morgen (ca 16 ha) en 20 gaarden. In 1468 kreeg hij de onderscheiding ”het recht van zwanendrift” (recht tot het houden van zwanen), tot de Franse revolutie slechts voorbehouden aan de adel. Het oorspronkelijke Boekhorst is bij een laatste oplaaien van de Hoekse en Kabeljauwse twisten verwoest. Er werd een kleiner huis gebouwd, waarvan het twijfelachtig is of de eigenaars er ooit in hebben gewoond.
.
Ook kende Voorhout enige grote hofsteden, zoals De Hooghkamer en Oosthout.
.
  De bewoning was eeuwenlang schaars. De abdij van Egmond beschikte hier in 1339 wel over een aantal huizen. Rond de vijftiende eeuw telde men veertig haardsteden en 160 communicanten. 29 gezinnen betaalden belasting. De anderen waren arm of edel ”die niet en geven”. Tijdens de Franse revolutie telde Voorhout niet meer dan 331 inwoners, voornamelijk katholiek. Na de beeldenstorm van 1566 kerkten zij in Sassenheim. Doordat er weinig Hervormden voor bestuursfuncties waren, bleven deze functies veelal in katholieke handen. In 1795 kwam aan de vorm van bestuur met schout en schepenen een einde. Het ambacht en de Heerlijkheid Voorhout werden opgeheven en het Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap volgden. Voorhout werd een gemeente. Twaalf jaar later verdween de Franse overheersing, Voorhout werd opgeheven en tot 1818 bij Sassenheim gevoegd. Toen kwam Voorhout weer op eigen benen te staan. De gemeente telde 400 inwoners.
.
  Na jarenlang de katholieke kerkgang in Sassenheim gedoogd te hebben, ontstond in 1856, na bijna 300 jaar, weer een Voorhoutse parochie: De Heilige Bartholomeus. De Hervormde Kerk verkocht voor f 1700,- het oude gedeelte van de kerk aan de katholieken. In die periode is de buitenplaats Schoonoord gebouwd en weer gesloopt. Zij moest plaats maken voor het seminarie Hageveld. Na het vertrek van de priesters diende het beeldbepalende pand aan de Leidse Vaart tot het eind van de jaren zeventig als Bisschoppelijke Nijverheidsschool. Nieuwbouw voor de inmiddels in KTS omgedoopte school volgde, zodat het oude pand gesloopt werd. De KTS schreef op 22 maart 1991 haar 10.000ste leerling in.
.
  Door een te kleine gemeenschap werd in 1860 (tot 1920) het burgemeesterschap verenigd met dat van Oegstgeest. De vooruitgang ging ook aan Voorhout niet voorbij. De bevolking groeide in 1880 langzaam naar ongeveer 1.100 inwoners. Ook ziet men aan het einde van de negentiende eeuw de opkomst van de bloembollencultuur. Hooggelegen gronden werden afgegraven. Na een start met 61 ha groeide het binnen twintig jaar uit tot 170 ha, wat bij 42 kwekers in gebruik was. Rond 1940 bereikte men ongeveer 245 ha. In het bloembollenseizoen trekt op de laatste zaterdag van april het bloemencorso door de streek. Dat volgt de route van Noordwijk naar Haarlem en doet daarbij ook Voorhout aan.
.
  Tegen het eind van de negentiende eeuw kwam ook het verenigingsleven in opkomst. De oudst bekende verenigingen zijn: de Algemene Vereniging voor Bloembollencultuur (1895)
de IJsclub (1899)
de Middenstandsvereniging de Hanze/ WiVo (1918)
muziekvereniging St. Cecilia (1919)
en vogelschietvereniging St. Hubertus (1920). Tot de Tweede Wereldoorlog waren er talloze clubs. De meeste waren na de oorlog verdwenen. Tijden veranderden en de vrije tijd nam toe. Na Foreholte (voetbal) volgden vele andere sportclubs.
.
  In de jaren vijftig en daarna ontkwam Voorhout niet aan de verstedelijking. Wegen werden verbreed, straatverlichting sterk uitgebreid en wijken aan het dorp toegevoegd. Ook het aantal scholen en het winkelbestand groeiden mee. In de huidige maatschappij bleek het niet voldoende om uitsluitend voor de eigen bevolkingsgroei te bouwen. Na het plan “Spoorlaan” kwam in 1983 de wijk “Oosthout” met 1600 woningen, genoemd naar de gelijknamige hofstede, van de grond, tien jaar later gevolgd door de wijk “Hoogh Teijlingen” met nog eens 1600 woningen.
.
  Nadat in 1842 de spoorlijn Voorhout doorkruiste, duurde het tot 1893 voordat een station werkelijkheid werd. Na de Tweede Wereldoorlog volgde sluiting ervan. Decennia lang reden de treinen dwars door het dorp. Alleen in uiterste nood stopte de machinist. Met de groei van de bevolking en de komst van nieuwe wijken werd de roep om een station weer luider. Het station Voorhout werd op 1 maart 1996 in gebruik genomen. De locomotief 1719 draagt sinds die datum het gemeentewapen van Voorhout.
.
Zoals al in de inleiding is gezegd: Voorhout is een echt forensendorp, maar vreemd is dat niet, want al tijdens de volkstelling van 1839 bleek dat 45% van de inwoners zich van buitenaf in het dorp had gevestigd.

.
Artikel samengesteld door:
Emiel van der Hoeven
Historische Kring Voorhout

.

Start Auteurs Bron Agenda Uitleg Actueel Vlootshow History Boek/Actie Reacties Links Zoeken
Verhalen Poelgeest Trekschuit Tolhuysch Postbrug Strandwallen Algemeen Boerhaave ZwarteTulp Keukenhof Manpadt Haarl_Meer
Leiden Oegstgeest Warmond Voorhout Noordwijk Noordw_hout Lisse Hillegom Vogelenzang Bennebroek Heemstede Haarlem

Bewerkt: zaterdag 3 november 2018